Οι Νεάντερταλ που δεν γνωρίζουμε

Ενας ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ προβάλλει μια διαφάνεια στην οποία απεικονίζεται το κρανίο ενός Νεάντερταλ. «Αν έμπαινα σε ένα αεροπλάνο και έβλεπα ότι ο πιλότος είχε τέτοιο κεφάλι, θα κατέβαινα», είπε στο ακροατήριό του. Τη σκηνή μεταφέρει στις σελίδες του βιβλίου του «Γυμνός Νεάντερταλ» ο γάλλος παλαιοανθρωπολόγος Λουντοβίκ Σλιμάκ. Αν αυτή ήταν η «χιουμοριστική» τοποθέτηση ενός παλαιοανθρωπολόγου, δεν θα πρέπει να προκαλεί εντύπωση ούτε το γεγονός ότι το μουσικό συγκρότημα της δεκαετίας του 1990 με την επωνυμία Νεάντερταλ χαρακτηριζόταν από τα χοντροκομμένα τραγούδια και την εμφάνιση των μελών του με προβιές. Ούτε ότι ένας κριτικός χρησιμοποίησε τον όρο «τηλεόραση του Νεάντερταλ» για να αναφερθεί στις παλιομοδίτικες εκπομπές.

Βάναυσοι και άγριοι, περιορισμένης νοημοσύνης και με λιγοστές ικανότητες. Αυτή είναι πιθανότατα η απάντηση που θα έδιναν οι περισσότεροι αν το ζητούμενο ήταν να περιγράψουν τον άνθρωπο του Νεάντερταλ. Περιγραφή που αποδεικνύει πόσο διαδεδομένη είναι η στερεοτυπική εικόνα για τους ανθρωπίδες που εξαφανίστηκαν από τον πλανήτη πριν από 40.000 χρόνια.

Η ΑΛΛΗ ΟΨΗ. Αυτή είναι η μία όψη του νομίσματος. Διότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει και μία άλλη. Εκείνη των ερευνητών που μέσα από άρθρα και βιβλία αγωνίζονται με πάθος – σύμφωνα με μία άποψη, δονκιχωτικό – να αποκαταστήσουν τους Νεάντερταλ και να αποδείξουν πως πίσω από το στερεότυπο υπάρχει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.

Πού οφείλεται το τόσο έντονο ενδιαφέρον για τους Νεάντερταλ και η «μάχη» για την αποκατάστασή τους; «Οι Νεάντερταλ είναι οι πρώτοι πρόγονοί μας που ανακαλύφθηκαν το 1856, πριν από περισσότερα από 150 χρόνια, και για μεγάλο διάστημα ήταν οι μόνοι πρόγονοι που γνωρίζαμε. Εζησαν κυρίως στην Ευρώπη, στην ήπειρο όπου ξεκίνησε η αρχαιολογία και όπου έχουμε τα περισσότερα ευρήματα από την απώτερη προϊστορία. Κατά συνέπεια ξέρουμε περισσότερα για αυτούς από ό,τι για οποιοδήποτε άλλο προγονικό μας είδος. Οι Ντενίσοβαν, για παράδειγμα, που είναι επίσης κοντινοί μας εξελικτικά, μας είναι γνωστοί μόνο εδώ και περίπου 15 χρόνια. Αρχικά τους ξέραμε μόνο από τον γενετικό τους κώδικα. Μόνο τα τελευταία χρόνια έχουμε αρχίσει να βρίσκουμε σκελετικά κατάλοιπα και να καταλαβαίνουμε πώς ήταν στην όψη. Ακόμη γνωρίζουμε ελάχιστα για τα εργαλεία τους και την καθημερινή ζωή τους», λέει στα «Πρόσωπα» η αρχαιολόγος με ειδικότητα στην προϊστορική αρχαιολογία Δήμητρα Παπαγιάννη με διδακτικό έργο στα Πανεπιστήμια του Σάουθαμπτον, του Κέιμπριτζ, της Οξφόρδης και του Μπαθ.

Είναι τελικά παρεξηγημένος ο Νεάντερταλ; Θετικά απαντά η ελληνίδα ερευνήτρια που συνυπογράφει με τον σύζυγό της Μάικλ Μορς το βιβλίο εκλαϊκευμένης αρχαιολογίας «The Neanderthals Rediscovered» (εκδ. Thames and Hudson). «Οταν βρέθηκαν οι πρώτοι Νεάντερταλ, δεν ήξερε κανείς πού να τους κατατάξει. Τα οστά τους ήταν αρκετά διαφορετικά από τα δικά μας και πολλοί δεν πίστευαν ότι μπορεί να είναι πρόγονοί μας. Οι πρώτες αναπαραστάσεις τους ήταν λανθασμένες. Εμειναν όμως στη συλλογική μνήμη και συνδέθηκαν με το όνομά τους».

ΤΟ ΛΑΘΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΟ. Και είναι γεγονός ότι το στερεότυπο του Νεάντερταλ βασίστηκε σε ένα λάθος του γάλλου παλαιοντολόγου Μαρσελέν Μπουλ, ο οποίος, μην αναγνωρίζοντας ότι τα οστά του συγκεκριμένου ευρήματος έφεραν ίχνη αρθρίτιδας, αναπαρέστησε τη σπονδυλική στήλη του Νεάντερταλ ως σκυμμένου, με αποτέλεσμα να ακολουθήσει μια ευρέως διαδεδομένη εικονογράφηση ενός ανακατασκευασμένου σώματος που απεικονίζει τον πρόγονο του Homo sapiens πολύ κοντά στον πίθηκο.

«Τα τελευταία 30 χρόνια η έρευνα σταδιακά αποκαλύπτει ότι οι Νεάντερταλ είχαν καταφέρει πολλά που παλαιότερα θεωρούνταν αποκλειστικά επιτεύγματα του Homo sapiens. Πριν από δέκα χρόνια, με την πρώτη έκδοση του βιβλίου μας, στόχος μας ήταν να κάνουμε αυτή την επιστημονική γνώση προσιτή στο ευρύτερο κοινό. Τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί και άλλα βιβλία με αυτό το θέμα. Η βαθιά ριζωμένη προκατάληψη αλλάζει, αλλά με αργούς ρυθμούς», λέει η Δήμητρα Παπαγιάννη, η οποία επισημαίνει πως το βιβλίο της κυκλοφόρησε πέρυσι ξανά πλήρως αναθεωρημένο, βάσει των νεότερων ευρημάτων, και έχει μεταφραστεί σε τέσσερις γλώσσες, αλλά όχι στα ελληνικά.

Η ΝΕΑ ΕΙΚΟΝΑ. Ποια λοιπόν είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του ανθρωπίδη που εμφανίστηκε στον πλανήτη πριν από περίπου 250.000 χρόνια; Πώς θα τον περιέγραφε η ελληνίδα επιστήμονας που ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες; «Κατά μέσο όρο ήταν λίγο πιο κοντός και πιο ρωμαλέος από τους σημερινούς ανθρώπους, με πιο κοντά άκρα και μεγαλύτερο θώρακα. Στο πρόσωπο είχε έντονα φρύδια και χαμηλό μέτωπο. Η μύτη και το στόμα του ήταν τραβηγμένα μπροστά και δεν είχε πιγούνι. Διέθετε το γονίδιο για πράσινα ανοιχτόχρωμα μάτια και κόκκινα μαλλιά, χωρίς να σημαίνει ότι τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά αφορούσαν το σύνολο του πληθυσμού. Πιθανότατα, δε, να είχε λευκό δέρμα επειδή ζούσε στην Ευρώπη. Είχαν υψηλή νοημοσύνη, εφευρετικότητα, ανέπτυσσαν κοινωνικές σχέσεις, είχαν συναισθήματα και διέθεταν γλώσσα. Τα αρχαιολογικά ευρήματα μας δείχνουν πως είχαν ταφικά έθιμα, έφτιαχναν κοσμήματα και δημιουργούσαν έργα τέχνης. Η διαφορά τους με τον Homo sapiens είναι ότι δεν είχαν αναπτύξει αυτούς τους τομείς με την ίδια ευρύτητα και πολυπλοκότητα». Και εξηγεί πως πολλά από αυτά τα συμπεράσματα προκύπτουν από βραχογραφίες που έχουν εντοπιστεί από εποχές που στην Ευρώπη ζούσαν μόνο οι Νεάντερταλ, από αναλύσεις των δοντιών τους που μαρτυρούν ότι κατανάλωναν δημητριακά, βότανα, όπως το χαμομήλι, και οστρακοειδή, από τις χάντρες οστρέων και τα νύχια αετών που κοσμούσαν τα περιδέραιά τους. Πολύτιμα στοιχεία δίνει και η γενετική – όπως π.χ. το γονίδιο FOXP2, το οποίο συνδέεται με τη δυνατότητα παραγωγής σύνθετου λόγου και ταυτίζεται με εκείνο που διαθέτει ο Homo sapiens. «Ισως οι Νεάντερταλ, αν είχαν συνεχίσει μόνοι τους στην Ευρώπη, να είχαν φτάσει στο ίδιο επίπεδο με τους Homo sapiens», καταλήγει η κυρία Παπαγιάννη.