Ενα ταξίδι στη μήτρα {CR}του χουλιγκανισμού

Χουλιγκανισμού το ανάγνωσμα και επιβεβαιώνεται ο Οργουελ, όταν αναφέρεται στο ποδόσφαιρο λέγοντας: Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Οπως και στο Κολοσσαίο, στον Ιππόδρομο, στις αρματοδρομίες ο λαός μεταμορφώνεται σε όχλο… αναγορεύει σε θανάσιμο εχθρό τον αντίπαλο και του χρεώνει τον κακό ψυχισμό του, τη χαρμολύπη που ακολουθεί το κακό αποτέλεσμα, την οικονομική του αβελτηρία, γιατί χάνει το στοίχημα… Ολα αυτά επιθέτουν το αναγκαίο υλικό για να οδηγηθούν στη λογική του παραλόγου… την οποία υπηρετούν δουλικότατα, φτάνοντας και προσπερνώντας το κατώφλι της κτηνωδίας. Ελάχιστα δρώμενα στον ανθρώπινο βίο έχουν αυτήν την απίστευτη δύναμη να μεταλλάσσουν εν ριπή οφθαλμού τον άνθρωπο σε δίποδο… χωρίς ανοχή στην ύπαρξη των αντιπάλων. Επιστροφή στην ιστορία και προϊστορία του φαινομένου που επιεικώς αποκαλούμε χουλιγκανισμό.

Στα αποτρόπαια βυζαντινά αγωνίσματα –κληρονομιά όλα των ρωμαϊκών βαρβαροτήτων – περιλαμβανόταν και η περίφημη «τζόστρα» η «τορνεμές» ή «ξυλοκονταρία» ή «κονταροκτύπημα», σύγκρουση έφιππων ανταγωνιστών με κοντάρια, με συνέπεια τραυματισμούς και φονικές ανατροπές από τα άλογα. Η «τζόστρα», το ένα από τα δύο αυτά φρικαλέα βυζαντινά αγωνίσματα, ήταν μονομαχία δύο έφιππων ανδρών και ο τορνεμές συμπλοκή δυο ομάδων έφιππων ανδρών. Οι αντίπαλοι προστατεύονταν από περικεφαλαία και ασπίδα και προσπαθούσαν να πλήξουν με το κοντάρι τον αντίπαλο και να τον γκρεμίσουν από το άλογο. Κατά τον Καντακουζηνό, την «τζόστρα» και τον «τορνεμέ» οι Φράγκοι «πρώτοι εδίδαξαν Ρωμαίους ούπω πρότερον περί των τοιούτων ειδότας ουδέν» (Καντακουζηνός, Ιστορία, 1 , 205).

Υπήρχαν και οι μονομαχίες που ονομάζονταν «κλωτσάτα». Οι δύο αντίπαλοι συμπλέκονταν καταφέροντας λακτίσματα, ακόμη και στο πρόσωπο. Τα περιγράφει ο Στέφανος Σαχλίκης (Αφήγησις παράξενος, στ. 254): «Και τότε αποζώνονται μοίρα εις το λιβάδι / άλλοι αγαπούν το πάλαιμα να τραγουδούσι / άλλοι να παίζουν τες λάκτες και συρνομαδούσι». Στους βυζαντινούς αγώνες είχε θέση και η ραβδομαχία, μία μορφή μονομαχίας με ρόπαλα, όπως αναφέρεται σε έπος του Διγενή: «Ελάτε, αγούροι, να πάρωμεν υπόκοντα ραβδία να πορευθώμεν εις ομαλιάν, να δώσωμεν ραβδέας κι ει τις νικήση τον έτερον ας πάρη το ραβδί του».

Οι Βυζαντινοί συνέχισαν τις ρωμαϊκές αγριότητες που γίνονταν στις αρένες. Ακόμη και μάχες ένοπλων διεξάγονταν στον Ιππόδρομο. O Λέων ο Διάκονος γράφει (Ιστορία, 63, 15) ότι ο Νικηφόρος Φωκάς πρόσταξε τους στρατιώτες να χωρισθούν σε δύο φάλαγγες και με τα ξίφη γυμνά να ορμήσουν και να συμπλακούν. Βλέποντας ο λαός τη φρικαλέα αυτή και αδικαιολόγητη σύγκρουση ταράχθηκε και έσπευσε να εγκαταλείψει τον Ιππόδρομο. Η αναστάτωση ήταν τόσο μεγάλη που πολλοί καταπατήθηκαν.

Στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης γίνονταν και θηριομαχίες. Ο Εβραίος περιηγητής Βενιαμίν εκ Τουδέλας (12ος αι.) γράφει πως είδε στον Ιππόδρομο λέοντες, αρκούδες, λεοπαρδάλεις και όναγρους να αλληλομάχονται. Απαγορευόταν στις σεμνές και ευπρεπείς γυναίκες να παρακολουθούν τον ιππόδρομο και τα άλλα θεάματα, όπως στην αρχαία Ολυμπία. Επιτρεπόταν μόνο στις ιερόδουλες. Οι σύζυγοι είχαν δικαίωμα, σύμφωνα με τον νόμο, να αξιώσουν διαζύγιο σε περίπτωση παρουσίας των γυναικών τους στον Ιππόδρομο!

Οι φατρίες του βυζαντινού Ιπποδρόμου, οι ομάδες των φανατικών αρματοδρομόφιλων – Πράσινοι κυρίως και Βένετοι – είχαν κομματικούς προσανατολισμούς. Οι Πράσινοι ήταν μονοφυσίτες, οι Βένετοι ορθόδοξοι, οι πρώτοι αγωνίζονταν υπέρ των λαϊκών τάξεων, οι δεύτεροι αποτελούσαν όργανα της βυζαντινής αριστοκρατίας. Το 542 μ.Χ. επί Ιουστινιανού, ξέσπασε εξέγερση κατά της αυτοκρατορικής εξουσίας των αντιλαϊκών, τυραννικών και ληστρικών νόμων. Στην εξέγερση έλαβαν μέρος όλες οι φατρίες του Ιπποδρόμου, με στόχο την ανατροπή του πολυμίσητου αυτοκράτορα και η Κωνσταντινούπολη αναστατώθηκε από τις βίαιες και καταστροφικές επιθέσεις. Στις μάχες κυριαρχούσε το σύνθημα «Νίκα» και γι’ αυτό ό ξεσηκωμός ονομάστηκε «Στάση του Νίκα». Κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων καταστράφηκαν πολυάριθμα δημόσια κτίρια.

Ο Ιουστινιανός επωφελήθηκε από τη συγκέντρωση μυριάδων πολιτών στον Ιππόδρομο και έδωσε εντολή στον στρατηγό Βελισάριο για τη συντριβή των Πράσινων και των Βένετων και για την κατάπνιξη της εξέγερσης με εκδικητική εξόρμηση και ομαδική σφαγή. Ο Βελισάριος εισόρμησε στον Ιππόδρομο με 3.000 στρατιώτες και κατέσφαξε 40.000 πολίτες, διασκορπίζοντας τον τρόμο και την απελπισία σ’ ολόκληρη την Κωνσταντινούπολη! Ο Ιουστινιανός θα πανηγυρίσει για την ομαδική σφαγή, που προκάλεσε λαϊκή απόγνωση, και πανηγύριζε επειδή εξασφάλιζε τον θρόνο του.

Οι αθλητικές αχρειότητες θα συνεχισθούν κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση στη Δύση. Εφιπποι ιππότες πάνοπλοι αλληλομάχονταν με τις λόγχες τους μέχρι θανάτου. Τα ουρλιαχτά των πληγωμένων, τα τραύματα, τα συντριμμένα οστά, τα ψυχορραγήματα αλόγων, το αίμα που κυλούσε, αποτελούσαν ένα θέαμα

φρίκης, όπως σήμερα οι ταυρομαχίες στις corrida της Ισπανίας. Η βάρβαρη αυτή επίδειξη βίας και απανθρωπιάς θα επεκταθεί και σε άλλες τάξεις. Αγρότες μονομαχούσαν πάνω σε άλογα ή γαϊδούρια υπό τα βλέμματα πλήθους θεατών — ανάμεσά τους και μέλη της αριστοκρατίας. Οταν οι μονομαχίες των ιπποτών, που εμφανίζονταν ως αθλητικά αγωνίσματα διεξάγονταν μέσα σε πόλεις, πολλοί θεατές, εξαιτίας του συνωστισμού, παρακολουθούσαν τις συγκρούσεις από τις στέγες των γειτονικών σπιτιών. Στην ύπαιθρο οι νέοι απολάμβαναν τις θανάσιμες αναμετρήσεις σκαρφαλωμένοι σε δέντρα.

Μιά άλλη μορφή μονομαχίας, κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, ήταν η αναμέτρηση με τοξοβολία. Τα τόξα και τα βέλη που δεν αποτελούσαν πια όπλα στις πολεμικές συρράξεις, έγιναν όργανα αλληλοσπαραγμού με το προσωπείο του αθλητισμού. Οι συγκρούσεις των ιπποτών γίνονταν συνήθως ως προσφορά και επίδειξη σε βασιλικούς εορτασμούς και οι αλληλοτοξοβολίες κατά τη διάρκεια… ανθρωπιστικών εκδηλώσεων!

Ο ιστορικός Agnellus γράφει ότι κατά τον Θ’ αιώνα, στη Ραβέννα, κάθε Σάββατο απόγευμα, πολίτες όλων των ηλικιών ορισμένων συνοικιών αλληλοσυγκρούονταν με κατοίκους άλλων συνοικιών, με αποτέλεσμα άλληλοσπαραγμούς. Αλλά και στον Δ΄ αι. μ.Χ., όπως ιστορεί ο Αυγουστίνος (De Doctrina Christiana, 4, 24, 53), σε πόλη της Αφρικής αλληλομάχονταν κάθε χρόνο οι κάτοικοι αντιπάλων συνοικιών.