Ο κόσμος κι ο υπόκοσμος

Κάθε πόλη, κάθε δήμος, κάθε γειτονιά πρέπει να παρέχει στους ανθρώπους/πολίτες ένα μίνιμουμ κοινωνικής και ψυχικής ευρυχωρίας ώστε να δια-μορφώνονται οι όροι μιας κουλτούρας κοινών αξιών και στάσεων. Οταν όμως κυριαρχούν η αμορφία, η αταξία και η ανασφάλεια, τότε οι «έγκλειστοι» του χώρου υιοθετούν εκόντες/άκοντες μια νοσηρή συμπεριφορά [για άλλους επιβίωσης και γι’ άλλους εξουσίασης], κύριο μέρος της οποίας είναι η παραβατικότητα και το έγκλημα. Σε περιοχές όπου έχουν σωρευθεί πολλά αρνητικά οικολογικά στοιχεία [όπως π.χ. η μόλυνση του περιβάλλοντος με επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων, η φτώχεια, η ανεργία κ.λπ.], εμφανίζονται και έντονες αντικοινωνικές συμπεριφορές [από συμμορίες ανηλίκων μέχρι διακίνηση ναρκωτικών και πορνεία]. Συνήθως σε αυτές τις περιπτώσεις δημιουργούνται συνοικίες διπλής ή τριπλής όψης [π.χ. ευκατάστατων, μεταναστών, γκετοποιημένων]. Στο κέντρο αυτών των χώρων αναπτύσσεται η μαύρη τρύπα της εγκληματικότητας, οργανωμένο έγκλημα, μαφίες, που ελέγχουν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τις κακόφημες/ζόρικες πλατείες και εν γένει τις υπόγειες ζωές της νύχτας [από λαθρεμπόριο μέχρι προστασία].

Ο Ασπρόπυργος, με τη διαχρονική ευθύνη Πολιτείας και Δημοτικών αρχών, έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας «αποδιοργανωμένης κοινωνίας», με την έννοια ότι οι εγκληματικές πρακτικές υπερισχύουν των νόμιμων δραστηριοτήτων. Η ολοκλήρωση μιας περιοχής ως εγκληματογενούς επιτυγχάνεται όταν τα παράνομα μέσα γίνονται προσιτά σχεδόν σε όλους, όταν οι παράνομες οργανώσεις επιβάλλουν τον νόμο τους κι όταν το Κράτος αποδέχεται ότι κάποιοι τόποι συνιστούν άβατα άσκησης παρανομιών. Οι εγκληματικές αξίες που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά σε αυτές τις περιοχές της υποβαθμισμένης οικολογικής κατάστασης, της οικονομικής δυστυχίας, της πληθυσμιακής ανομοιογένειας αναπτύσσονται σε όλα τα επίπεδα: από το μαύρο χρήμα των μαφιών μέχρι τις συνοικίες της αθλιότητας [slums] των μικροδιαβόλων. Ο κοινωνικός έλεγχος απουσιάζει, η χωρική διαφορά με τα αστικά κέντρα ευνοεί την κοινωνική διαφοροποίηση και μολονότι συχνά αλλού σχεδιάζεται το έγκλημα κι αλλού τελείται, ο συγκεκριμένος χώρος καθίσταται «βασίλειο» και ορμητήριο εγκληματικών επιχειρήσεων. Η λεγόμενη οικολογία του φόβου και η δυστοπία του εγκλήματος συνοδεύονται από τη συρρίκνωση του δημόσιου χώρου και την ιδιοποίηση του κοινωνικού χώρου από «προστάτες».

Μολονότι είναι γνωστό ότι υψηλούς δείκτες εγκληματικότητας συναντάμε και στο κέντρο της Αθήνας [π.χ. Ομόνοια, Πεδίο του Αρεως κ.λπ.] και ότι και περιοχές που θεωρούνται περισσότερο ασφαλείς [π.χ. Κηφισιά, Παπάγου κ.λπ.] έχουν τη δική τους κρυμμένη εγκληματική δραστηριότητα, μολονότι δεν θα ταύτιζα ποτέ «επικίνδυνες περιοχές» με «επικίνδυνους κατοίκους/ανθρώπους», νομίζω ότι η κοινωνιολογική και εγκληματολογική έννοια του «υπό-κοσμου» αντιστοιχεί, δυστυχώς, πλήρως στα δεδομένα του Ασπρόπυργου.

Στο ερώτημα αν σε αυτό τον υπό-κοσμο συμμετέχουν [με οικονομικό όφελος] και άτομα του υπέρ-κοσμου, δηλαδή υπεράνω υποψίας, οφείλουν να απαντήσουν οι αρμόδιες αρχές.

Τέλος, στο ερώτημα «τι πρέπει να γίνει;» δεν υπάρχει μαγική απάντηση/λύση. Οι κοινωνικοί ιστοί της πόλης έχουν σπάσει, ο κοινωνικός έλεγχος έχει αδρανοποιηθεί, η κοινωνική αποδιοργάνωση καλλιέργησε νέους «ηθικούς κώδικες», στους οποίους οι έννοιες της Δημοκρατίας και των Ελευθεριών απουσιάζουν. Η θεωρία λέει ότι μια βεβαρημένη από εγκληματικότητα περιοχή για να εξυγιανθεί χρειάζονται 15 χρόνια. Ας αρχίσουν λοιπόν οι θεσμικοί παράγοντες το έργον, εάν κι εφόσον θέλουν και μπορούν…

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής Εγκληματολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών