Ενα ταξίδι στη μήτρα {LF}του χουλιγκανισμού

Μας τα είπε 2.500 χρόνια πριν ο Ζήνων ο Ελεάτης: «… φύση της ιστορίας να επαναλαμβάνεται…». Χουλιγκανισμού το ανάγνωσμα, και σήμερα δεν θα ασχοληθούμε με τα τωρινά του κατορθώματα. Θα ταξιδέψουμε καμιά 20αριά περίπου αιώνες πριν. Οχι στους «αγώνες» μάχης με λιοντάρια… Οχι, θα πάμε στο δημοφιλέστερο άθλημα – δηλαδή το «ποδόσφαιρο» του τότε- –, στις αρματοδρομίες, το «άθλημα» που τρέλαινε τους τσιτωμένους… Θα ανοίξουμε αυλαία για να γνωρίσουμε εκ του σύνεγγυς τη μήτρα των σημερινών αθλιοτήτων.

Κατά την αυτοκρατορική περίοδο του Βυζαντίου, η διαφθορά και οι βαρβαρότητες των ρωμαϊκών αγώνων μετακομίζουν στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης. Ο Κωνσταντίνος, ο επονομαζόμενος από ιστορική άγνοια Μέγας, έδωσε εντολή να κατασκευασθεί μεγαλειώδες θεωρείο για τον μονάρχη απ’ όπου θα παρακολουθούσε τις αρματοδρομίες. Εκεί ήταν το περίφημο «σέντζον», ένα «κάθισμα» στηριζόμενο σε 24 μαρμάρινους κίονες, εντελώς απομονωμένο – για λόγους ασφαλείας από τον Ιππόδρομο. Πρόκειται για αντίγραφο του sedes consulum της ρωμαϊκής αρένας όπως μας πληροφορεί το Πασχάλιον Χρονικόν (παρ. 528).

Τις αρματοδρομίες παρακολουθούσαν διάφορες ομάδες φανατικών υποστηρικτών των ανταγωνιζόμενων στον Ιππόδρομο. Οι Πράσινοι, οι Βένετοι, οι Λευκοί και οι Ρούσιοι που διακρίνονταν από το ειδικό χρώμα της ενδυμασίας τους. Παρών πάντοτε ο αυτοκράτορας που εμφανιζόταν στο «κάθισμα» με πολύτιμη προσφορά και στέμμα. Οι θέσεις ιπποδρομιακών οπαδών, των λεγόμενων «δήμων», βρίσκονταν απέναντι από το βασιλικό θεωρείο για να ελέγχεται το πλήθος από την έπαλξη της εξουσίας.

Οπως και οι ρωμαϊκές αρένες, κατά τις αρματοδρομίες ο Ιππόδρομος ήταν κατάμεστος. Οι Βυζαντινοί είχαν υιοθετήσει το σύνθημα «panem et circenses» – ψωμί και τσίρκο (ιπποδρομίες). Γράφει ο Δίων Χρυσόστομος (Προς Αλεξανδρείς, 31): «Δει παραβάλλειν τον πολύν άρτον και θέαν ίππων ως γε άλλως ουδενός αυτοίς μέλη». Παρακολουθούσαν με αγαλλίαση, αλλά και ενθουσιασμό τους αγώνες. Ηταν τόσο έντονο το πάθος για τις αρματοδρομίες, που τις Κυριακές εγκατέλειπαν τις εκκλησίες και έσπευδαν στον Ιππόδρομο. Η πόλη ερημωνόταν σχεδόν ολότελα. Παρακολουθούσαν τους αγώνες, απτόητοι, ακόμη και κατά τη διάρκεια βροχών και καταιγίδων: συμπεριφέρονταν σαν να χαίρονταν ένα λιβάδι – «καθάπερ εν λειμώνι τρυφώντες» (Patrologia Graeca, 54. 661). Οσοι δεν έβρισκαν θέση στον Ιππόδρομο παρακολουθούσαν τους αγώνες από τη στέγη των διπλανών οικιών. Και από τα γύρω υψώματα.

Οι αρματοδρόμοι της βυζαντινής πρωτεύουσας χωρίζονταν σε Πράσινους και Βένετους, με φανατικούς οπαδούς της Πόλης που αντιμάχονταν συχνά με βίαιες αντιπαραθέσεις. Οι οπαδοί των δύο παρατάξεων φορούσαν διαφορετικές ενδυμασίες, ανέμιζαν σημαίες με συνθήματα, τραγουδούσαν προπαγανδιστικά επιθετικά άσματα, ούρλιαζαν και εισορμούσαν μαζικά στους δρόμους κραυγάζοντας μετά το τέλος των αρματοδρομιών. Ηταν οι «στασιώται» των Πρασίνων που ανήκαν στις λαϊκές τάξεις και των Βένετων που εκπροσώπευαν τους προνομιούχους του βυζαντινού καθεστώτος. Οι δύο ομάδες δεν περιορίζονταν στις «αθλητικές» αναμετρήσεις. Ανταγωνίζονταν και για κοινωνικούς ακόμη λόγους, υπερασπιζόμενοι τα πολιτικά τους ιδεώδη και συμφέροντα.

Κατά τη διάρκεια των αρματοδρομιών επαναλαμβάνονταν οι αγριότητες των ιππικών αγώνων που συνηθίζονταν κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες της ελληνικής αρχαιότητας. Οι ηνίοχοι δεν δίσταζαν να γκρεμίσουν ανατρέποντας τους ανταγωνιστές ή να αναποδογυρίσουν τα άρματα. O προπορευόμενος αρματοδρόμος προσπαθούσε να παρεμποδίσει με βάναυση παρέμβαση τους άλλους ηνιόχους, αρπάζοντας την περικεφαλαία τους – το «κασσίδιον» –, καταρρίπτοντάς τους από το άρμα ή καταστρέφοντάς το. Κατά τη διάρκεια των αγώνων, πολυάριθμα άρματα ανατρέπονταν και πλείστοι ηνίοχοι κατέπιπταν νεκροί.

Οι Βυζαντινοί της Πόλης προσέρχονταν στον Ιππόδρομο με φανατική προσήλωση στην ομάδα τους – θυμίζουν τους οπαδούς των σημερινών ποδοσφαιρικών ομάδων. Κραύγαζαν για νικηφόρα έκβαση των αγώνων υπέρ της ομάδας που «λάτρευαν» και καθύβριζαν με χυδαιότητα τους αντιπάλους με βλασφημίες, αισχρότητες, ουρλιαχτά και συριγμούς. Ο Χρυσόστομος κατηγορεί τους θεατές για ανάρμοστη και αδικαιολόγητη συμπεριφορά – «διά θυμόν και μάχην ουκ έχουσαν πρόφασιν».

Οι θεατές όμως δεν περιορίζονταν σε κραυγές, συνθήματα και ύβρεις. Αλληλοσυμπλέκονταν αγρίως με τους οπαδούς της αντίπαλης ομάδας. Ηταν μια «κραιπάλη σφαλλομένων ανθρώπων», σχολιάζει ο Ευνάπιος (Βίοι φιλοσόφων και σοφιστών, 22). Ακολουθούσαν βιαιότητες, τραυματισμοί και άλλες βαναυσότητες. Κατέληγαν μάλιστα σε λιθοβολισμό των αντιπάλων (Πασχάλιον Χρονικόν, 1, 608, 3).  Κατά τον Γρηγόριο τον Θεολόγο ο Ιππόδρομος προκαλούσε διάσπαση των κατοίκων της βυζαντινής πρωτεύουσας – «μάχας διδάσκει» –, υποκινούσε εχθρότητες και οδηγούσε στην καταπάτηση των αρχών της αλληλεγγύης και των νόμων (Patrologia Graeca, 37, 1587).

Αυτή η αντίθεση, αυτό το μίσος μεταξύ των φανατικών ομάδων, δημιουργούσε έντονες και επικίνδυνες κοινωνικές αναταραχές στην Κωνσταντινούπολη. Ο Δίων Χρυσόστομος γράφει ότι κατά την έξοδο των θεατών από τον Ιππόδρομο, η εχθρότητα συνεχιζόταν στους δρόμους ολόκληρης της πόλης. Γίνονταν φιλονικίες, ακόμη και συμπλοκές στα σοκάκια. Οι συγκρούσεις, κατά τον Δίωνα Χρυσόστομο, συνεχίζονταν «εν στενωποίς επί συχνάς ημέρας» στην Κωνσταντινούπολη.

Οι περισσότεροι θεατές στοιχημάτιζαν για τη νίκη των ευνοουμένων τους ηνιόχων, με την προσδοκία πλουτισμού. Ακόμη και κληρικοί κατέφευγαν στα στοιχήματα, παρά την απαγορευτική διακήρυξη της Εκκλησίας. Κατά τον Γρηγόριο Θεολόγο πολλοί πλούσιοι αφανίζονταν οικονομικώς εξαιτίας των στοιχημάτων.

Οι φανατικοί και μανιακοί θεατές, παρακολουθώντας τις Ιπποδρομίες, αναπηδούσαν έξαλλοι και με ποικίλες χειρονομίες εκδήλωναν την προσδοκία τους για τη νίκη των αρματοδρόμων της παράταξής τους. Επειδή οι πολίτες προτιμούσαν τους ιππικούς αγώνες από την παρακολούθηση της λειτουργίας στους ναούς, η Εκκλησία ανακοίνωσε ότι «αποκηρύττει θέατρα και ιππικούς αγώνας». Κατά τον Χρυσόστομο οι ιπποδρομίες αποτελούσαν «θέατρα παρανομίας, συνέδρια γέλωτος και αισχρολογίας γέμοντα». Και αποκαλεί τον Ιππόδρομο «σατανοδρόμιον» (Patrologia Graeca, 57, 567).

Ο ιεράρχης Βασίλειος έγραφε για τους φανατικούς οπαδούς των αρματοδρομιών: «Υπέρ των ίππων μάχονται, άρματα μεταζευγνύοντες και ηνιόχους μετατιθέντες, πηδώντες και παίοντες τον αέρα τοις δακτύλοις ως μάστιξιν» (Patrologia Graeca, 39, 80).

Η βράβευση των βυζαντινών νικητών στους αγώνες αρματοδρομιών γινόταν από τον ίδιο τον αυτοκράτορα, που αναλάμβανε τη νικητήρια ανακήρυξή τους και την απονομή στεφάνου. Ακολουθούσαν τα «βραβεία» και τα «έπαθλα». Κι ακόμη δωρεές και αξιώματα από τον αυτοκράτορα. Ως έπαθλα νίκης προσέφεραν στεφάνους αργυρούς και νομίσματα. Και τα πλήθη κραύγαζαν: «Πολλοί υμίν οι χρόνοι. Οι δεσπόται συν ταις αυγούσταις».

Τα βραβεία και τα έπαθλα των νικητών ήταν, εκτός από τα «βάια», κλάδοι από φοίνικες, ιμάτια και αξιώματα. Αναγνωρίζονταν οι νικητές ως άτομα «ιερά» και απαλλάσσονταν και οι ίδιοι και τα κτήματα και εργαστήριά τους από κάθε φόρο (Ιω. Μαλάλας, Χρονογραφία, 288).  Μετά την ανακήρυξη του νικητή οι οπαδοί έξαλλοι τον δοξολογούσαν και τον αποθέωναν, όπως στην αρχαιότητα. Αν ήταν Βένετος κραύγαζαν: «Καλώς ήλθες Ουράνιε!», αν ήταν Πράσινος, «Καλώς ήλθες Ολύμπιε!». Κι ακόμη έψαλλαν: «Αγάλλου Βένετε!», «Αγάλλου Πράσινε!».

Τους νικητές αγκάλιαζαν και καταφιλούσαν οι θεατές, τους ανύψωναν και τους μετέφεραν στις οικίες τους ζητωκραυγάζοντας, χειροκροτώντας και κρατώντας λαμπάδες.

Κατά τη διάρκεια των αγώνων στον Ιππόδρομο ξεσπούσαν άγρια επιφωνήματα από τους οπαδούς των δύο παρατάξεων. Με κραυγές και χειρονομίες ενθαρρύνονταν οι φανατικοί Βένετοι και Πράσινοι. Ακούγονταν ομαδικές ταραχώδεις εκδηλώσεις: «Νίκη εις τον Πράσινον!», «Νίκην έχοι τον Βένετον», «Θεού την νίκην έχοι το πρόσωπόν σου, Ολύμπιε», «Εχετε βοηθήσαντα υμίν Ιησούν», «Ολους τούτους βοήθησον Θεοτόκε, χαροποιούντων την βασιλείαν». Αλλά συγχρόνως έβριζαν με χυδαιότητα και αισχρότητες και απειλούσαν τους αντιπάλους. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος γράφει για την «άσεμνον των ιπποδρόμων ωδήν».