Σαιξπηρικός κώμος (Β’)

Η Ελλάδα όντως εκπαιδεύτηκε θεατρικά από τον Σαίξπηρ, όπως εύστοχα το τεκμηρίωσε ο σπουδαίος ιστορικός του θεάτρου και δάσκαλός μου Γιάννης Σιδέρης. Αν, μάλιστα, σκεφτεί κανείς πως, πριν εισβάλει στη θεατρική μας κονίστρα το σαιξπηρικό προσωπικό, κυριαρχούσε στον χώρο μας η ιταλική φάρσα και ο ποιητικός ρομαντισμός γερμανικής καταγωγής.

Ο Σαίξπηρ έφερε στη θεατρική μας ευαισθησία και το αγγλικό χιούμορ. Στο προηγούμενο άρθρο μου ξεκίνησα την αναφορά στο σαιξπηρικό κωμικό δραματολόγιο. Συνεχίζω σήμερα με άλλα κωμικά αριστουργήματα. Το 1986 έγραφα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τον τίτλο «Μεταμφιέσεις», για το «Οπως σας αρέσει», που ανέβασε έξοχα ο Σπύρος Ευαγγελάτος στο Αμφι-Θέατρο, με βασικούς πρωταγωνιστές, τη Λήδα Τασοπούλου, τον Τάσο Υφάντη, τη Ζωή Ρηγοπούλου, τον Σπύρο Μαβίδη, τον Κοσμά Ζαχάρωφ και άλλους: «Βλέποντας στο Αμφι-Θέατρο το “Οπως σας αρέσει” δεν μπόρεσα να ξεφύγω από τον κοινότοπο πειρασμό και να παραδεχθώ πως αυτή συγκεκριμένα η κωμωδία με την πικρή γεύση ίσως είναι το σημαντικότερο σχόλιο του μεγάλου ποιητή για όλες τις μετέωρες εποχές του μέλλοντος και ως εκ τούτου και τη δική μας. Δεν θα ‘θελα να τη χαρακτηρίσω προφητική, αλλά, χρησιμοποιώντας τους όρους της κυβερνητικής, θα την ονόμαζα “προσεχή πληροφορία”. Πράγματι, ο Σαίξπηρ σε αυτό το μεγαλοφυές θεατρικό παιχνίδι περιγράφει με σατανική ευφορία και μέσα σε μια ευφρόσυνη φωτοχυσία όλους τους μηχανισμούς του Είναι, έτσι που έχεις την εντύπωση πως κατορθώνει να συμβιβάσει τα ασύμβατα, να δει, δηλαδή, τη διαχρονία ως συγχρονία και το αντίστροφο, την έριν ως έρωτα και το νείκος ως φιλότητα και αντίστροφα, το θήλυ ως άρρεν και αντίστροφα, το λογικό ως παράλογο και το θέατρο ως ιστορία και αντίστροφα… Το ιδιοφυές αυτό έργο, ακροβασία συνάμα και ταχυδακτυλουργία, δεν έχει άλλο σκοπό από την ίδια την ακροβασία και ταχυδακτυλουργία. Η πυκνότητα των μεταβολών, η ταχύτητα των μεταπτώσεων και η γοητεία της φοράς των πραγμάτων είναι μια άφεση στον ίλιγγο της ροής και συνάμα μια νωχελής κατάφαση για την αναπότρεπτη νομοτέλεια της ροϊκότητας… Αλίμονο στον θεατή του “Οπως σας αρέσει” που θα αναζητήσει στην κωμωδία αυτή νόημα, υπόθεση, πλοκή, λογική, δίδαγμα, αρχή και τέλος. Είναι πιο αφηρημένη και από μια μουσική σύνθεση, πιο γεωμετρική από έναν κυβιστικό πίνακα. Παίρνοντας ο Σαίξπηρ ως πρόσχημα έναν τυπικό καμβά ειδυλλίου της εποχής του, αυτοσχεδιάζει μία σειρά από παραλλαγές. Ολη η μέριμνα περνά στη γλώσσα και στη διαθεσιμότητα των καταστάσεων. Ολα, λέξεις, χαρακτήρες, συγκρούσεις, προθέσεις, λιώνουν μέσα σε μια γενική διάθεση για μεταμόρφωση. Ολα βρίσκονται λίγο πριν ή λίγο μετά από το σύνηθες, ο χώρος, ο χρόνος, τα ποσά, τα μεγέθη, τα αισθήματα, οι διάνοιες, τα φύλα αλληλοπεριχωρούνται, αλληλοδιεισδύουν, αποσβέννυνται και αναδύονται αλλιώς. Ενας συμπαντικός ερμαφροδιτισμός κυριαρχεί πάνω στη σκηνή που είναι ο καθρέφτης του κόσμου. Αντρες και γυναίκες σε αυτή τη σκηνή της οικουμένης είναι παίκτες. Δεν έχετε, παρά να σκεφτείτε πως στο έργο αυτό ένα αγόρι-ηθοποιός έπαιζε τη Ροζαλίντα, που ντύνεται αγόρι και ως Γανυμήδης πείθει τον Ορλάνδο να την παίρνει για κορίτσι… που το λένε Ροζαλίντα! Η διαθεσιμότητα της θεατρικής τέχνης, ο οίστρος της μεταμόρφωσης που είναι το θέατρο, η μέθη του περενδυτισμού γίνονται η λυδία λίθος του κόσμου. Ο κόσμος είναι τελικά ένα παιχνίδι, ένα πάει κι ένα έλα μεταξύ Ερμού και Αφροδίτης, μια Σαλμακίδα κοίτη, ένας παράλογος, αλλά ιδανικός ανδρόγυνος. Τίποτε δεν είναι απλό και όλα είναι σύνθετα και ως σύνθετα αποσυντίθενται. Ως εκ τούτου και η πίκρα για τον κόσμο και η τέφρα στα χείλη μας. Κατά τη γνώμη μου, μια παράσταση του “Οπως σας αρέσει” για να πετύχει πρέπει να παιχθεί έτσι “στο μεταξύ”, για να θυμηθώ τον στίχο του Σεφέρη, έξοχο σχόλιο, “ανάμεσα στον κοίλο Ερμή και την κυρτή Αφροδίτη”. Κι έτσι αμφί-στομα, αμφί-βολα το σκηνοθέτησε στο Αμφι-Θέατρο ο Σπύρος Ευαγγελάτος. Το γύμνωσε από τη γραφική Αρκαδία του χώρου, το αποψίλωσε από τη χλωρίδα του και το άφησε εκτεθειμένο στο παιχνίδι των αμφιέσεων στην υπαρξιακή αμφιβασία (αγχιβασίη, θα’λεγε ο Ηράκλειτος), “συνάψιες όλα και ουχ όλα, συμφερόμενον διαφερόμενον, συνάδον διάδον και εκ πάντων εν και εξ ενός πάντα, μεταβάλλον αναπαύεται”».

Το 1984 ο αείμνηστος φίλος Γιώργος Μιχαηλίδης σκηνοθέτησε στο Ανοιχτό Θέατρο το «Πολύ κακό για τίποτα» του Σαίξπηρ, με κύριους πρωταγωνιστές, τον Μηνά Χατζησάββα, τη Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, τον Κώστα Γαλανάκη, τον Ζαχαρία Ρόχα και πολλούς άλλους. Σημείωνα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ» για το συγκεκριμένο σαιξπηρικό έργο: «Το “Πολύ κακό για τίποτα” είναι μια κωμωδία που αξίζει κανείς τον κόπο να παρακολουθήσει την περιπετειώδη καταγωγή της. Πρέπει να ανατρέξουμε στη όψιμη ελληνιστική εποχή, περίοδο που ανθεί το μυθιστόρημα, για να συναντήσουμε και το θέμα και την πλοκή, αλλά και τους βασικούς ήρωες του Σαίξπηρ. Θα περιοριστώ να αναφερθώ στο μυθιστόρημα του Χαρίτωνα “Τα κατά Χαιρέαν και Καλλιρρόην” για να εντοπίσω τα βασικά μοτίβα της σαιξπηρικής πλοκής: κεραυνοβόλος έρωτας, υποψία απιστίας που υποβάλλεται από κακούς ανθρώπους, χάρη στη συμπεριφορά προς την αγαπημένη, νεκροφάνεια, ταφή κ.τ.λ. Στο μυθιστόρημα, εξάλλου, “Τα κατά Μητίοχον και Παρθενόπην” και κατ’ επέκταση στο “Κατ’ Ανθειαν και Αβροκόμην” του Ξενοφώντος του Εφεσίου, το τελευταίο, βρίσκουμε το μοτίβο του περιφρονητή του έρωτα ή του αλαζόνα στα ερωτικά, ο οποίος τελικά χτυπιέται από τον έρωτα με σφοδρότητα ανελέητη. Το έργο του Χαρίτωνα μεταφράστηκε στα λατινικά. Την ίδια ιστορία θα βρει κανείς στον Tirante el Blanco, στον “Ορλάνδο Φουριόζο” του Αριόστο και στις “Νοβέλες” του Μπαντέλλο. Από τον Μπαντέλλο είχε δανειστεί ο Σαίξπηρ τον μύθο του “Ρωμαίου και της Ιουλιέττας”. Καλό είναι να γνωρίζουν οι θεατές πως ο μεγάλος ποιητής αντλεί από δοκιμασμένες και λαϊκές πηγές τα θέματά του. Στηρίζεται ο καμβάς του πάνω σε γερή σχεδία. Οσο πιο κοινόχρηστη, ετοιμοπαράδοτη είναι η φόρμα, τόσο μεγαλύτερα περιθώρια έχει η έμπνευση του γνήσιου ποιητή να απογειωθεί. Μέγα μάθημα για τους τάχα επαναστάτες της τέχνης όλων των αιώνων. Οι μεγαλοφυείς στηρίζονται γερά πάνω στην παράδοση και προσφέρουν το νέο μέσα από φόρμες, μοτίβα, οικεία και δόκιμα. Δεν υπάρχει ούτε ένα στοιχείο ξένο στο κοινό του Σαίξπηρ στο “Πολύ κακό για τίποτα”. Στην ουσία αφηγείται μια κοινή ιστορία που το κοινό την είχε δει εκατοντάδες φορές και την είχε διαβάσει στις λαϊκές φυλλάδες. Πού είναι, λοιπόν, το μυστικό; Στην των πραγμάτων σύσταση, για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη. Στον τρόπο που χειρίζεται τα γνωστά υλικά και μοτίβα ο ποιητής και στη γλώσσα. Και δεν εννοώ τη γλώσσα που μεταφέρει τα ήθη της εποχής, τη χειρονομία της γλώσσας θα ‘λεγα. Αυτό έχει για πάντα χαθεί για μας. Το ευφυολόγημα, η λεκτική φιοριτούρα, το κομψεπίκομψο λογοπαίγνιο είναι για μας σήμερα ακατανόητες τσιριμόνιες. Ο Σαίξπηρ, όσο είναι ο ποιητής για την αιωνιότητα, άλλο τόσο, και ίσως και εξαιτίας αυτού, είναι ποιητής του καιρού του και του τόπου του. Γλώσσα εννοώ τον δραστικό λόγο που κινητοποιεί αισθήματα, που φουντώνει πάθη και ανοίγει καρδιές ή πληγές. Αυτό το μυστικό δεν αναλύεται. Εχει σχέση με τον ρυθμό, τον παλμό της καρδιάς, τις σιωπές, τις χειρονομίες αυτός ο δραστικός λόγος. Είναι αυτό που κάνει έναν λόγο γραμμένο να θέλει να ειπωθεί και να μην υπάρχει, παρά μόνο όσο λέγεται και πράττεται… Σε αυτό το έργο όλοι οι ήρωες, για να αποκαλυφθούν στην αληθινή τους φύση, πρέπει να προδώσουν τον πριν εαυτό τους. Πρέπει να ξαναγεννηθούν, να αναστηθούν, όπως συμβαίνει με τη νεκροφάνεια ή τον ψευδή θάνατο της Ηρώς».

Θα συνεχίσω την άλλη βδομάδα με τις υπόλοιπες σαιξπηρικές κωμωδίες που παίχθηκαν και στην Ελλάδα.