«Η Δύση ήταν μπαμπούλας {LF}αλλά και πολιτιστικός μαγνήτης»

Καταρχάς είναι το όνομα της συγγραφέως. Η αυστραλέζα ιστορικός Σίλα Φιτζπάτρικ αποτελεί από μόνη της μια εγγύηση για το μεγάλο αφήγημα της πρώην Σοβιετικής Ενωσης. Με διδακτική πείρα στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ συνεισφέρει επί δεκαετίες στη σχετική ιστοριογραφία αναδεικνύοντας διαφορετικές διαστάσεις. Στους «Συμβούλους του Στάλιν», για παράδειγμα, που κυκλοφόρησε επίσης από το Μεταίχμιο το 2018, περιέγραφε την ομάδα που λειτουργούσε πέριξ του Στάλιν υπό τις κατευθύνσεις του, αλλά πάντως σε σχέση διαλεκτική μαζί του: δηλαδή, τους Μπέρια, Γεζόφ, Μόλοτοφ, Καγκανόβιτς, Μικογιάν, Μαλενκόφ, Βοροσίλοφ, Αντρέγεφ, Χρουστσόφ κ.ά., ενώ παράλληλα αναδεικνυόταν η εποχή του Μεγάλου Τρόμου, κατά την έκφραση που είχε κατοχυρώσει ο Ρόμπερτ Κόνκουεστ.

Δεύτερον, η αφηγηματικότητα στη «Σύντομη ιστορία της Σοβιετικής Ενωσης», που αναμένεται να κυκλοφορήσει στις 28 του μήνα από το Μεταίχμιο (μετάφραση Γιώργου Μπαρουξή), είναι δεδομένη. Τη συναντά κανείς ήδη στην αρχή του βιβλίου: «Το 1980 θα έπρεπε να είναι μια καλή χρονιά για τη Σοβιετική Ενωση. Επιτέλους, πενήντα οκτώ χρόνια μετά τη δημιουργία της και ενώ εισερχόταν στο δέκατο έκτο έτος της βαρετής αλλά σταθερής ηγεσίας του Λεονίντ Μπρέζνιεφ, η χώρα μπορούσε να ηρεμήσει και να θεωρήσει ότι τα χειρότερα ήταν πίσω της… Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στην Ουάσιγκτον, αφού επί δεκαετίες αγνοούσε την ύπαρξη της Σοβιετικής Ενωσης, έπειτα από πιέσεις προσφύγων και τις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου πήρε τελικά τη μεγάλη απόφαση να δώσει στη Σοβιετική Ενωση δικό της κωδικό στον κατάλογο της βιβλιοθήκης. Αυτή ήταν μια εξαιρετικά λογική κίνηση και σχεδόν όλοι στον τομέα της σοβιετικής έρευνας συμφώνησαν ότι έπρεπε να έχει γίνει από καιρό. Ομως στην πράξη η Βιβλιοθήκη θα μπορούσε να αποφύγει αυτόν τον κόπο. Μέσα σε μία δεκαετία δεν θα υπήρχε πλέον Σοβιετική Ενωση».

Κι ύστερα υπάρχει ένας τρίτος λόγος που το αφήγημα εμφανίζει ενδιαφέρον: ουσιαστικά διαβάζουμε την «προσϊστορία» όλων όσα ζούμε και παρακολουθούμε στην επικράτεια του Βλαντίμιρ Πούτιν. Αυτός είναι που διεκδικεί τη συνέχεια – και την «κληρονομιά» – στην ιστορία που αφηγείται η Φιτζπάτρικ. Σαν τον Αγγελο της Ιστορίας (ομολογουμένως, με μικρότερη πρωτοτυπία και ευφυΐα) στρέφουμε το βλέμμα μας στις απαρχές και τα ερείπια του σοβιετικού παρελθόντος κατασκευάζοντας αναλογίες με το παρόν.

Με την άδεια του εκδοτικού οίκου το «Β» προδημοσιεύει απόσπασμα από το βιβλίο, που αναφέρεται στην περίοδο Μπρέζνιεφ.

Δ.Δ.

“Η Δύση ήταν μια ισχυρή παρουσία στη Σοβιετική Ένωση, όχι μόνο ως μπαμπούλας αλλά και ως πολιτιστικός μαγνήτης. Σύμφωνα με μια σφυγμομέτρηση, ο μισός εργαζόμενος πληθυσμός της Μόσχας άκουγε δυτικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς. Οι νέοι αποκαλούσαν ο ένας τον άλλο Άλεκ και Μάικ αντί για Σάσα και Μίσα. Τη δεκαετία του 1980, ακόμη και άντρες μέσης ηλικίας μπορεί να ντύνονταν το Σαββατοκύριακο με τζιν και μαύρο δερμάτινο τζάκετ για να πάνε στην ντάτσα με το αμάξι τους (οδηγώντας άσχημα γιατί είχαν μάθει σε μεγάλη ηλικία). Στην ντάτσα, μετά την πρωτοποριακή συμφωνία του Ντόναλντ Κένταλ που αντάλλασσε Πέπσι με βότκα Στολίτσναγια, έπιναν και από τα δύο εναλλάξ, με το μπουκάλι της Πέπσι πάνω στο τραπέζι της κουζίνας να συμβολίζει το κοσμοπολίτικο σαβουάρ βιβρ. Στους κύκλους της δυτικής σοβιετολογίας, για ένα διάστημα ήταν της μόδας να μιλούν για «σύγκλιση», μια θεωρία η οποία στηριζόταν στην παραδοχή ότι με τον εκσυγχρονισμό η σοβιετική κοινωνία αναπόφευκτα θα γινόταν πιο φιλελεύθερη, δημοκρατική, ατομιστική και πλουραλιστική – με λίγα λόγια, θα έμοιαζε περισσότερο με τη δυτική κοινωνία. Αυτό άρεσε σε πολλούς στη Σοβιετική Ένωση, αν και η σύγκλιση που τους ενδιέφερε περισσότερο ήταν εκείνη της διαθεσιμότητας προϊόντων δυτικού τύπου.

Οι αντιφρονούντες

Οι διασυνδέσεις με τη Δύση ήταν σημαντικές για ένα νέο φαινόμενο στη σοβιετική σκηνή: το κίνημα των αντιφρονούντων. Τα σαμιζντάτ και τα ταμιζντάτ, σε συνδυασμό με τον βρόχο ανάδρασης του δυτικού ραδιοφώνου, επέτρεψαν σε «μη τυπικούς στοχαστές» (ινακομισλιάστσιε) να κυκλοφορήσουν τις σκέψεις τους στη Σοβιετική Ένωση και να δημιουργήσουν επίσης ένα ακροατήριο και μια ομάδα υποστήριξης στο εξωτερικό. Αρχικά, η παρόρμηση να εκφράσουν μη τυπικές ιδέες δεν σήμαινε αναγκαστικά ότι ήταν ενάντιες στη Σοβιετική Ένωση, αλλά όταν το 1966 δικάστηκαν δημόσια οι σατιρικοί συγγραφείς Αντρέι Σινιάφσκι και Γιούλι Ντανιέλ, οι οποίοι καταδικάστηκαν για «αντισοβιετική προπαγάνδα» επειδή δημοσίευσαν τα κείμενά τους στο εξωτερικό, αυτά τα δύο άρχισαν να συγχωνεύονται. Το κίνημα των αντιφρονούντων απέκτησε πρόσθετη δυναμική από τη σοβιετική επέμβαση στην Τσεχοσλοβακία, όταν πολλοί διανοούμενοι υπέγραψαν διαμαρτυρίες κατά της εισβολής, με αποτέλεσμα να χαρακτηριστούν με μαύρη βαθμολογία στους φακέλους τους.

Ο Σινιάφσκι εξέτισε την ποινή του στα Γκουλάγκ και στη συνέχεια του επέτρεψαν να μεταναστεύσει στη Γαλλία. Με αυτόν τον τρόπο προτιμούσαν οι αρχές να αντιμετωπίζουν τους αντιφρονούντες λογοτέχνες, αν και μερικοί εγκλείστηκαν σε ψυχιατρικά νοσοκομεία με το επιχείρημα ότι όποιος εκτίθεται ανώφελα επιμένοντας στη δική του μη αρεστή γνώμη πρέπει να είναι τρελός. Ο Ρωσοεβραίος ποιητής Γιόζεφ Μπρόντσκι, που είχε καταδικαστεί το 1964 με βάση τον νόμο «κατά των παρασίτων» του Χρουστσόφ, κλήθηκε από την KGB το 1971 να μεταναστεύσει, και όταν αρνήθηκε, τον έβαλαν σε ένα αεροπλάνο για τη Βιέννη και το 1972 τον απέλασαν. Το 1974 αφαίρεσαν τη σοβιετική υπηκοότητα από τον Αλεξάντρ Σολζενίτσιν και παρά τη θέλησή του τον έστειλαν αεροπορικώς στην Ευρώπη. Ήταν μια αμφίβολη στρατηγική από την άποψη της διεθνούς φήμης της Σοβιετικής Ένωσης, αφού οι εξόριστοι αντιφρονούντες, έχοντας πλέον και το φωτοστέφανο του μάρτυρα, συνέχισαν να δημοσιεύουν τις κριτικές τους σε ένα δεκτικό δυτικό ακροατήριο. Η σοβιετική αμηχανία επιδεινώθηκε από ένα κύμα αποσκιρτήσεων που πήραν μεγάλη δημοσιότητα αφού ανάμεσά τους ήταν η δυσαρεστημένη κόρη του Στάλιν Σβετλάνα και ο χορευτής Ρούντολφ Νουρέγεφ το 1967.

Οι πολιτικές θέσεις των αντιφρονούντων κυμαίνονταν από εκείνες των λίγο πολύ απογοητευμένων κομμουνιστών όπως οι δίδυμοι Ζόρες και Ρόι Μεντβέντεφ, μέχρι εκείνες των φιλελεύθερων όπως ο Αντρέι Ζαχάροφ (διακεκριμένος φυσικός και μέλος της Ακαδημίας Επιστημών που εξορίστηκε το 1980 στην πόλη Γκόρκι στον Βόλγα) και των ρωσόφιλων συντηρητικών, στην οποία ανήκε τελικά ο Σολζενίτσιν. Το κοινό νήμα που τους ένωνε ήταν η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η χρήση των δυτικών μέσων ενημέρωσης ως πλατφόρμας. Οι ξένοι ανταποκριτές στη Μόσχα ήταν το σωσίβιο των αντιφρονούντων, τους πρόσφεραν φιλία μαζί με ουίσκι Τζόνι Γουόκερ και τσιγάρα Μάρλμπορο, έβγαζαν λαθραία τα έργα τους από τη χώρα, και όταν έβρισκαν τον μπελά τους, δημοσιοποιούσαν την υπόθεσή τους στα πρωτοσέλιδα της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Η CIA και άλλες δυτικές μυστικές υπηρεσίες παρείχαν επίσης κρυφή έμμεση υποστήριξη, όχι απαραίτητα κατόπιν αιτήματος των αποδεκτών που μπορεί να μην το γνώριζαν καν, αλλά ήταν κάτι που τόνιζαν τα σοβιετικά μέσα ενημέρωσης στις επιθέσεις εναντίον τους. Αυτό φυσικά δεν έκανε τους αντιφρονούντες συμπαθείς στους απλούς πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης, και με εξαίρεση την περίπτωση των εθνικιστών αντιφρονούντων, το κίνημα είχε ελάχιστη επαφή με το ευρύτερο σοβιετικό κοινό. Η KGB συγκέντρωνε συστηματικά αντικαθεστωτικό υλικό με μεγάλη διάδοση (κυρίως πρόστυχες ρίμες, αισχρολογίες και ανέκδοτα, παράπονα για ελλείψεις και αυξήσεις τιμών, και μεθυσμένες επικρίσεις ηγετών), και σε αυτό το υλικό δεν αναφέρονταν σχεδόν καθόλου τα ονόματα των αντιφρονούντων που ήταν πολύ γνωστά στη Δύση.

Παρ’ όλα αυτά, με το πέρασμα του χρόνου, οι κριτικές των αντιφρονούντων, σε συνδυασμό με τις αναμνήσεις της καταγγελίας του σταλινισμού από τον Χρουστσόφ το 1956, απορροφήθηκαν από την ελίτ και διαχύθηκαν στις τάξεις της, πρώτα στη νεότερη γενιά και κατόπιν στους γονείς τους. Τη δεκαετία του 1980, πιστοί Σοβιετικοί πολίτες με καλή δουλειά μπορεί να χλεύαζαν τους αντιφρονούντες όταν μιλούσαν με ξένους, ακόμη και ανεπίσημα, και ταυτόχρονα να διατύπωναν κριτικές για τη σοβιετική ζωή που δεν θα τολμούσαν να τις εκφράσουν είκοσι χρόνια νωρίτερα”.

{1BSYG}Sheila Fitzpatrick{1BSYG}{CR}{2BTIT}Σύντομη ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Μπαρουξής{CR}Εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 311{3BEKD}{CR}{4BTIM}Κυκλοφορεί στις 28/{4BTIM}9