Η τοιχογραφία μιας εποχής, {LF}η κατάρρευση ενός κόσμου

Ο καταλανός συγγραφέας Ζοάν Σάλες (1912-1983) ανήκει στη γενιά που έζησε με τη μεγαλύτερη ένταση τις από τα τέλη του 19ου αιώνα πολιτικές εξελίξεις στην Ισπανία, οι οποίες διαμόρφωσαν τις προϋποθέσεις έναρξης και κλιμάκωσης ενός εμφυλίου πολέμου (1 Απριλίου 1936 – 17 Ιουλίου 1939) με κατάληξη τη συντριβή των κάθε απόχρωσης αναρχικών, προλεταριακών και δημοκρατικών δυνάμεων και την εδραίωση του μονολιθικού δικτατορικού καθεστώτος του στρατηγού Φράνκο, το οποίο επιβίωσε επί 36 χρόνια (1939-1975). Οι βαρβαρότητες αυτής της περιόδου δεν διαφέρουν από εκείνες που δοξάστηκαν κατ’ εξακολούθηση στις εγκεκριμένες δικτατορίες στην «πίσω αυλή» των ΗΠΑ (Καραϊβική και Νότια Αμερική), εντός και εκτός του Σιδηρού Παραπετάσματος της ΕΣΣΔ και όπου αλλού οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί του Ψυχρού Πολέμου τις σχεδίαζαν και επέβαλαν.

Η περίπτωση της Ισπανίας παραμένει μοναδική, επειδή το καθεστώς, πέραν των πολιτικών και κοινωνικών διώξεων, τιμώρησε συστηματικά και έθεσε υπό τον έλεγχό του τη γλωσσική ταυτότητα των επαρχιών της χώρας. Επιβάλλοντας ως επίσημη γλώσσα θεσμών, παιδείας και πολιτισμού τα καστιλιάνικα, λογόκρινε και απαγόρευσε τη δημόσια χρήση των  γλωσσών της Καταλωνίας, Γαλικίας, Ανδαλουσίας κ.λπ., ποινικοποίησε τη γλώσσα των Βάσκων. Αν αυτό ήταν εμπόδιο για την έκδοση και κυκλοφορία ενός λογοτεχνικού έργου, ήταν ταυτόχρονα μια εγγενής δυσχέρεια μυθοπλαστικής ή μυθιστοριακής προβολής του εμφυλίου πολέμου εκ μέρους αγωνιστών, στοχαστών, δωσιλόγων,  προδοτών, εθνικιστών, έξω από τα καστιλιάνικα. Με άλλα λόγια, ο επιβεβλημένος λόγος ήταν επιβεβλημένη λογοτεχνία. Ετσι, το φαινόμενο αναγκαστικής εξόδου ή αυτοεξορίας ισπανών λογοτεχνών αποτέλεσε μια διασπορά στην ευρωπαϊκή και αμερικανική ήπειρο, η οποία συνέβαλε σχετικά στη «λογοτεχνική έκρηξη» (boom literario) της Λατινικής Αμερικής από το 1960 και μετά.

Η Αβέβαιη δόξα του Ζοάν Σάλες κυκλοφόρησε το 1956, μετά την έγκριση της λογοκρισίας, έγκριση που δόθηκε έπειτα από διαπραγματεύσεις και προτάσεις αλλαγών κυβέρνησης και  Εκκλησίας ώστε να περιοριστεί ο «θρησκευτικός αμοραλισμός» του κειμένου. Δεν περνούσε βεβαίως απαρατήρητο ότι ο τίτλος παρέπεμπε σε ανάμνηση της μακρινής 14ης Απριλίου 1931, ημερομηνία ανακήρυξης της Αυτόνομης Καταλανικής Δημοκρατίας, μιας ελπίδας που τα πάθη της οδήγησαν σε ανατροπές εσωτερικών και εξωτερικών συσχετισμών με κατεύθυνση τον εμφύλιο. Από τότε και ως το 1981 (πέμπτη έκδοση του έργου), δύο μόλις χρόνια πριν από τον θάνατο το συγγραφέα, ο Σάλες δεν έπαψε, εμμονικά σχεδόν, να προσθέτει στοιχεία, να αφαιρεί κεφάλαια, να εμπλουτίζει τους χαρακτήρες, να συνενώνει πολλές αφηγηματικές φωνές σε έναν συνειδητό ρεαλισμό μεγάλου συμβολικού δυναμισμού και, σύμφωνα με τους μελετητές αυτής της διαδρομής, «συλλαμβάνει το μυθιστόρημα ως ένα διαλεκτικό παιχνίδι, φτιαγμένο από αντιφάσεις και αλλαγές προοπτικής ώστε να εξορκίσει τα προσωπικά του φαντάσματα και να παραδώσει μια μεγάλη ιστορική τοιχογραφία που χαρακτηρίζεται από συνεχείς αφηγηματικούς μαιάνδρους, από διακοπές και παρεκκλίσεις, τραγικά και κωμικά ανέκδοτα, διαφορετικά θεματικά νήματα». Πρόκειται για εκείνες τις περιπτώσεις όπου το έργο βασανίζει τον δημιουργό του όσο ο δημιουργός βασανίζει το έργο του, πολύ περισσότερο όταν ο συγγραφέας βρίσκεται στην πλευρά των ηττημένων και αναγκάζεται να πάρει θέση απέναντι στην Ιστορία, με οδυνηρή κατάληξη την απόρριψη του κόκκινου της επανάστασης και του μαύρου της δικτατορίας, αφού το κόκκινο ήταν ουσιαστικά μαύρο, όσο το μαύρο ήταν σιαμαίο του κόκκινου: διάψευση των προοπτικών μιας γενιάς και κατάρρευση του γενέθλιου κόσμου.

Κατά την πάγια έκφραση, ο Σάλες υπήρξε η φωνή εκείνης της γενιάς και ο εκφραστής εκείνης της κατάρρευσης. Πτυχιούχος της Νομικής, χωρίς ποτέ να ασκήσει το επάγγελμα, άρχισε να εργάζεται από τα δεκαπέντε του ως συντάκτης σε ένα περιοδικό «κεντροαριστεράς δημοκρατικής τάσης» της Βαρκελώνης, το οποίο ατύχησε κυκλοφοριακά παρά την ποιότητα των στελεχών και των κειμένων του. Στη συνέχεια, έκανε για μικρό διάστημα τον διορθωτή και τον λινοτύπη, υπήρξε από τους πρώτους καθηγητές καταλανικών στην Αυτόνομη Δημοκρατία της Καταλωνίας και μέλος του πρώτου και παράνομου Καταλανικού Κομμουνιστικού Κόμματος (1928), εναντίον του οποίου στράφηκε με το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου, εγκαταλείποντας οριστικά τις παραφυάδες του κομμουνιστικού και αναρχικού περιβάλλοντος. Στρεφόμενος στον Καθολικισμό, συνεργάστηκε με νεαρούς διανοούμενους επηρεασμένους από ανάλογο κίνημα στη Γαλλία, οι οποίοι μέσω της εφημερίδας El Matí (Η Πρωία) δημοσίευσαν το 1931 το μανιφέστο ίδρυσης της Καταλανικής Δημοκρατικής Ενωσης, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τις αξίες του δογματικού χριστιανισμού, αναζητώντας ταυτόχρονα ένα πλαίσιο για τις ανησυχίες τους ως προς τη μεταφυσική διάσταση της ύπαρξης.

Στην αρχή του πολέμου, ο Σάλες έγινε δεκτός στη Σχολή Αξιωματικών της Καταλωνίας, παρουσιάστηκε στην αναρχική Φάλαγγα Ντουρούτι, περιβόητη για τις αγριότητές της, βρέθηκε στο μέτωπο της Αραγώνας και, τελικά, στο μέτωπο της Καταλωνίας με τους κομμουνιστές φαλαγγίτες. Με το τέλος του πολέμου είχε τον βαθμό του ταγματάρχη του ρεπουμπλικανικού στρατού, πέρασε τα σύνορα προς τη Γαλλία, όπου έζησε εξόριστος στο Παρίσι και έπειτα από μια διαμονή στην Αϊτή, εγκαταστάθηκε στο Μεξικό, για να επιστρέψει το 1948 στη Βαρκελώνη, όπου προκειμένου να βιοποριστεί, συνεργάστηκε με εκδοτικούς οίκους ως μεταφραστής. Αρχίζει τότε να γράφει την Αβέβαιη δόξα, που έμελλε να είναι το μοναδικό δημοσιευμένο μυθιστόρημά του, πρώτα σχεδιάσματα του οποίου είναι πιθανό ότι είχε ξεκινήσει κατά τη διάρκεια των τελευταίων χρόνων της εξορίας του στο Μεξικό.

Το έργο χωρίζεται σε τρία μέρη και αφορά τρεις πρωταγωνιστές: τον νεαρό αστό Λιουίς ντε Μπρόκα, την εικοσάχρονη μικροαστή Τρίνι Μιλμάνι, παντρεμένη με πολιτικό γάμο με τον Λιουίς και μητέρα ενός αγοριού, του Ραμονέτ, τρίτος στην παρέα ο Ζούλι Σολεράς, σύντροφος και φίλος από τα χρόνια του Πανεπιστημίου, διαρκώς παρών και πάντα απών, διαρκώς πρόθυμος για συζητήσεις περί πολιτικής, ηθικής, βδελυρού και ανήθικου, ικανός να περνάει από το ένα στρατόπεδο στο άλλο. Ο Λιουίς, ευκατάστατος αστός, γόνος οικογένειας της οποίας η βιοτεχνία παράγει «μακαρόνια για σούπα», φιδέ δηλαδή, της οποίας θα μπορούσε να είναι ο συνεχιστής, πράγμα όμως που εκείνος αποκλείει ως κατάρα, αξιωματικός του ρεπουμπλικανικού στρατού, βρίσκεται με τη μονάδα του σε ένα χωριό του μετώπου της Αραγώνας, «κολεκτιβιοποιημένο» από τους αναρχικούς, οι οποίοι το εγκατέλειψαν, αφού σκότωσαν όποιον βρήκαν μπροστά τους, με προτίμηση μοναχούς και ιερείς. Σε αυτό το χωριό θα ερωτευτεί άδοξα τη μεγαλύτερή του χήρα με δύο παιδιά ενός ντόπιου άρχοντα. Εκεί θα γνωρίσει και τη φρίκη των συγκρούσεων, τις απώλειες των συντρόφων του. Η Τρίνι, κόρη ουτοπιστή αναρχικού, παραμένει στη Βαρκελώνη, εύθραυστη, αλλά δυναμική γυναίκα του κόσμου των αξιών και της ανθρωπιάς, δίπλα στο παιδί της, στον υιό της τον αγαπητό, υπομονετική, αναμένοντας ειδήσεις από τον Λιουίς, στέλνοντας στο μεταξύ μακροσκελείς επιστολές στον Ζούλι Σολεράς, που γίνονται όλο και πιο οικείες, αρνούμενη πάντως να δεχτεί την πρότασή του να την παντρευτεί. Οσο για αυτόν τον Ζούλι, αινιγματικό και προκλητικό, ντοστογιεφσκικό αντι-ήρωα, μισο-φιλόσοφο και μισο-κυνικό, εντυπωσιάζει τον εαυτό του και το περιβάλλον του με τον πραγματισμό του.

Τρία μέρη

Ορμή που ξενίζει και παρασύρει

Το πρώτο μέρος είναι το ημερολόγιο του Λιουίς, κατάθεση προσπάθειας αυτογνωσίας πριν και μετά την εμπλοκή στις εχθροπραξίες και καλύπτει την περίοδο 19 Ιουνίου 1936 – 20 Οκτωβρίου 1937, χρόνο προετοιμασίας (οπλισμός, τροφοδοσία) και κατά περίπτωση στρατιωτικής εκπαίδευσης και μάχης. Το δεύτερο μέρος είναι το ημερολόγιο της Τρίνι από τις 26 Δεκεμβρίου 1936 ως τις 15 Σεπτεμβρίου 1937, σειρά, όπως αναφέραμε, πολυσέλιδων επιστολών με παραλήπτη τον Ζούλι.  Παρατηρούμε ότι το ημερολόγιο της Τρίνι εισέρχεται στον χρόνο του ημερολογίου του Λιουίς ως αντίστιξη και ορίζεται από την πραγματικότητα της φρίκης εντός της πόλης, της έλλειψης τροφής και τους μαυραγορίτες, της αλληλεγγύης μέσω της πίστης στον Θεό, εκδηλούμενης συστηματικά σε παράνομες λειτουργίες, εν μέσω φίλων και συγγενών που μοιράζονται με την Τρίνι αναμνήσεις και απελπισίες, όπως εκείνη μοιράζεται με τον Ζούλι την ανακομιδή λειψάνων των κάθε λογής επαναστατικών φοιτητικών δράσεων, που όρισαν εντυπώσεις, όχι όμως γεγονότα ικανά να επηρεάσουν τα πολιτικά πράγματα. Το τρίτο μέρος είναι η αυτοβιογραφία, η αυτο-ενδοσκόπηση του Κρουέλς, του φίλου σπουδαστή θεολογίας, που ασκεί καθήκοντα βοηθού γιατρού στο μέτωπο. Ο Κρουέλς, μιλώντας στον εαυτό του, κάνει λόγο για τους άλλους. Η διάχυτη θλίψη του Κρουέλς, το πηγαινέλα ανάμεσα στα ανθρώπινα και στην υπερβατικότητα, συνοψίζουν τα «μηνύματα» του Σάλες: πέρα από τις ιδεολογικές διαφορές, οι πολιτικές παραδόσεις καθορίζουν τις δράσεις, που τα γεγονότα διαψεύδουν. Ο έρωτας και η φιλία «είναι υλακές στην άκρη του γκρεμού». Η πίστη και η έλλειψη πίστης είναι δείγματα του παραλογισμού της ζωής. Η νεανική ορμή είναι η προϋπόθεση διάψευσης των ονείρων. Η υπαρξιακή αναζήτηση αποκαθηλώνεται μπροστά στο μυστήριο του βίου και του θανάτου.

Ο αναγνώστης θα προσέξει πως ο Σάλες αφήνει τις περιγραφές και τις ιδέες του να αναπτύσσονται με στοχαστική και φιλοσοφική-πολιτική άνεση στο πρώτο και στο τρίτο μέρος, στον ίδιο αριθμό σελίδων σχεδόν, δίνοντας ένα tempo πυκνότητας στο δεύτερο μέρος, όπου η πραγματικότητα επιβάλλει λίγα λόγια, καίριες ρεαλιστικές σκηνές, ανθρώπινες δειλίες και θάρρη, μια τραγικωμωδία επιβίωσης κατά τύχη και κατ’ ευφημισμό.

Εχουμε μπροστά μας την άρτια δομή ενός άρτιου έργου, του οποίου η ορμή ξενίζει και παρασύρει τον αναγνώστη. Το εκτενές επίμετρο του Τσαβιέρ Πλα, καθηγητή καταλανικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Ζιρόνα, είναι οδηγός  για την ιστορία, τη σημασία, την αξία της Αβέβαιης δόξας. Ο μεταφραστής Ευρυβιάδης Σοφός πέτυχε να αποδώσει με απόλυτη καθαρότητα το πολύπλευρο και γλωσσικά πολύμορφο έργο του Σάλες.

{1BSYG}Joan Sales{1BSYG}{CR}{2BTIT}Αβέβαιη δόξα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Πρόλογος: Juan Goytisolo {CR}Μτφ. από τα καταλανικά: Ευρυβιάδης Σοφός{CR}Επιμέλεια: Σταύρος Πετσόπουλος{CR}Επίμετρο: {LF}Xavier Pla{CR}Εκδ. Αγρα 2023{CR}Σελ. 720{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 24 ευρ{4BTIM}ώ