«Οιδίποδας» σαν τελετουργικό εξαγνισμού

Τα αιώνια έργα της τέχνης δεν εξαντλούν ποτέ τη γοητεία τους με την επανάληψη. Με αυτή την κοινότοπη παραδοχή μπήκαμε ξανά στον τραγικό κόσμο των Λαβδακιδών, όπου ο φρικιαστικός μύθος τους με τη σοφόκλεια αριστοτεχνία, μεταμορφώνεται σε ένα μνημειώδες έργο. Η τραγική ιστορία του Οιδίποδα – η οποία ξεδιπλώνεται επίσης μέσα στα έργα «Αντιγόνη» και «Οιδίπους επί Κολωνώ» – ακτινογραφεί την ανελέητη πορεία του ήρωα, η οποία ήταν προδιαγεγραμμένη πριν ακόμη γεννηθεί. Που στέκεται όμως με μεγαλείο απέναντι στη θνητότητά του κι έρχεται σε σύγκρουση με τα άγνωστα και αθάνατα: θεοί, μοίρα, τύχη.

Ο Σίμος Κακάλας σκηνοθέτησε τον Γιάννη Στάνκογλου σε μια παράσταση στην οποία, όπως τονίζει ο ίδιος στο σημείωμά του, επεδίωξε να λειτουργήσει «ως τελετουργικό εξαγνισμού, μια ομάδα με μάσκες γερόντων» ν’ αποτελεί τον χορό, ο οποίος «συστρέφεται θρηνεί, και αγωνιά». Λειτουργικό και έξυπνο το εύρημα την ομάδα του Χορού ν’ αποτελούν όλοι οι ήρωες, οι οποίοι αποκαλύπτονταν βγάζοντας τη μάσκα (διά χειρός Μάρθας Φωκά) όταν έπρεπε να ερμηνεύσουν τον ρόλο τους, ντυμένοι όλοι με μαύρα κοστούμια. Σαν μάρτυρες μιας ακροαματικής διαδικασίας. Κοστούμι φορούσε και η Ιοκάστη (Μαριλίτα Λαμπροπούλου) που όταν ήρθε η στιγμή να συναντηθεί με τον Οιδίποδα, με μια κίνηση μετατράπηκε σε λιτό και αυστηρό φόρεμά.

Τον οιδιπόδειο θρήνο φώτισε η μουσική του Φώτη Σιώτα – ο οποίος ήταν παρών στη σκηνή καθ’ όλη τη δράση – σαν ένα ηπειρώτικο μοιρολόι.

«Παίγνιο της μοίρας, έκθετο βρέφος, θετός γιος του βασιλιά της Κορίνθου, κατατρεγμένος εξαιτίας των ανελέητων θεϊκών χρησμών, ευφυής και σωτήρας της πόλης της Θήβας, αποφασιστικός και ανυπόμονος, ικανός κυβερνήτης αλλά και απειλητικός τιμωρός – “όποιος αγνοεί τα λόγια μου θα δει τις πράξεις μου” – είναι κάποια μόνο από τα σπαράγματα μιας κατακερματισμένης ταυτότητας που παλεύει να ολοκληρωθεί» επισημαίνει η Ελενα Τριανταφυλλοπούλου.

Στάνκογλου, Νταλιάνης

Σε καθένα από αυτά τα σπαράγματα, η ερμηνεία του Γιάννη Στάνκογλου έδωσε μια ακόμη διάσταση. Λίγο ακόμη πιο πέρα από τα συμβατικά ερμηνευτικά πρότυπα ήταν ο υπέροχος Κρέοντας του σπουδαίου Γιάννη Νταλιάνη, που απέδωσε τον ρόλο με αξιοζήλευτη εσωτερικότητα χωρίς ν’ αποστερείται έντασης και βάθους. Η σκηνή όπου ο Οιδίποδας στρέφει την οργή του προς τον Κρέοντα, διότι τον θεωρεί συνένοχο με τον Τειρεσία για να του πάρουν την εξουσία, ήταν ένα κρεσέντο ερμηνειών. Η απολογία του Κρέοντα, πάνω στο εξαίρετο σκηνικό του Γιάννη Κατρανίτσα (καθώς επίσης και τα κοστούμια), που αναπτυσσόταν ως ένα ανοιχτό πέταλο στο μεγαλύτερο μέρος της ορχήστρας, ήταν μια ακόμη άσκηση υψηλής υποκριτικής τέχνης.

Ο επίλογος της παράστασης γράφτηκε με την είσοδο του αυτοτραυματισμένου Οιδίποδα στη σκηνή. Νικημένος, τιμωρημένος από τον ίδιο του τον εαυτό, βάδιζε με δυσκολία σέρνοντας τα βήματά του, όχι γιατί ήταν τυφλός αλλά γιατί είχε προηγηθεί πριν από τη σωματική του κατάρρευση, η εσωτερική.

«Το ακροατήριο που έβλεπε τον Οιδίποδα στο θέατρο του Διονύσου έβλεπε τον εαυτό του» έχει σημειώσει ο Β. Knox. Ο αμερικανός φιλόλογος μέσα στη μελέτη του «Ο Οιδίπους στην Θήβα» φώτισε με διεισδυτικό τρόπο πολλά από τα ερωτήματα που έχει θέσει η παγκόσμια θεατρική φιλολογία για το αριστούργημα του Σοφοκλή. Τα ανθρώπινα δεινά θα υπενθυμίζουν τις ατέρμονες αγωνίες και τα ερωτήματα που θα μας συνοδεύουν μέχρι τον κοινό τελικό προορισμό μας: «Τι σας τρομάζει; Το σήμερα, το αύριο ή το χθες;». «Τι έκανα και ξέχασα; τι έκανα και δεν ξεχνάς;» ακούστηκε από τον Χορό. Ηταν πολλές οι στιγμές που εντυπώθηκαν στη μνήμη των 16.000 – ίσως και περισσότερων – θεατών που παρακολούθησαν τη σοφόκλεια τραγωδία. Μια ακόμη είναι – τυχαία επιλεγμένη – όταν διά στόματος του αγγελιαφόρου ακούγεται: «Γιατί οι χειρότερες πληγές είναι αυτές που ανοίγουμε εμείς στον εαυτό μας».

Πολλές φορές μέσα στο κείμενο αναφέρονται η μοίρα και η τύχη. «Είμαι παιδί της τύχης» φωνάζει ο Οιδίποδας. Και αν είναι δύσκολο ο άνθρωπος να νικήσει τη μοίρα του, μπορεί να την αντιμετωπίσει. Και αυτό είναι μια γενναία πράξη που τόσο εμφατικά ακούστηκε από τον Οιδίποδα – Στάνκογλου όταν είπε την τελευταία φράση «ζήστε σωστά το πεπρωμένο σας».