Η σοφόκλεια Ηλέκτρα

Το ότι εγκύπτουμε με διάφορους λόγους (θεωρητικοί, κριτικοί, σκηνοθέτες, υποκριτές, εικαστικοί) στα αρχαία θεατρικά κείμενα δίνει τη δυνατότητα σε κάθε γενιά και σε κάθε δημιουργό να προσθέτει με άλλη οπτική από άλλη γωνία στις προσεγγίσεις μιας αρχαίας τραγωδίας ή κωμωδίας.

Το 1973, προλογίζοντας τη μετάφρασή μου της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή στις εκδόσεις της Εταιρείας Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη, μετάφραση που είχε παραγγελθεί και πρωτοπαρουσιαστεί στην παράσταση που είχε κάνει πρεμιέρα στην Επίδαυρο με το Εθνικό Θέατρο το καλοκαίρι του 1972, σε σκηνοθεσία του Σπύρου Ευαγγελάτου και με πρωταγωνίστρια την Αντιγόνη Βαλάκου, έγραφα:

«Αν η “Ηλέκτρα” δημιούργησε προβλήματα στους φιλολόγους γύρω από τη χρονολογία της, π.χ., ή τη λύση της, για τον άνθρωπο του θεάτρου δεν δημιουργεί κανένα πρόβλημα, δηλαδή δεν κρύβει κανένα θεατρικό μυστικό. Η φόρμα της είναι πεντακάθαρη, η δομή της σοφή και η ανάπτυξη της δράσης απρόσκοπτη. Στον Πρόλογο ο Ορέστης, επιστρέφοντας από την αυτοεξορία του, με τον Πυλάδη συνοδό και τον Παιδαγωγό του, εκθέτει το σχέδιο της δράσης του. Ερχεται αποφασισμένος να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του, σκοτώνοντας τη μάνα του και τον εραστή της – σφετεριστή του θρόνου Αίγισθο. Ο Απόλλωνας, αφού ρωτήθηκε για τον ΤΡΟΠΟ της εκδίκησης, συμβούλευσε τον δόλο. Μέσο για τον σκοπό αυτό θα χρησιμοποιηθεί μια ψεύτικη είδηση, πως ο Ορέστης πέθανε στην εξορία. Την ευθύνη της αναγγελίας αναλαμβάνει ο Παιδαγωγός.

Η ύβρις του Ορέστη

Σπάνια Πρόλογος τραγωδίας διαγράφει με τόση σαφήνεια την πορεία των γεγονότων. Το σχέδιο δεν πρόκειται να διασαλευθεί. Ηδη από τον Πρόλογο προδικάζεται το τέλος. Από τους πρώτους στίχους ο ποιητής προβληματίζεται πάνω στην πλοκή του μύθου και αποκαλύπτει τη μέθοδό του. Αυτοδεσμεύεται με τον πυθικό χρησμό. Ο Απόλλωνας ρωτήθηκε, όχι για την αναγκαιότητα του φόνου, αλλά για τον τρόπο εκτελέσεως του φόνου. Σε αυτό το σημείο οι μελετητές προσπαθούν να εξαγάγουν τα θεολογικά τους συμπεράσματα. Θέλουν να πιστεύουν, και όχι άστοχα, πως ακριβώς εδώ βρίσκεται η ΥΒΡΙΣ του Ορέστη. Θεωρώντας αυτονόητη γι΄ αυτόν την ανάγκη του φόνου και ρωτώντας μόνο για τον τρόπο, παίρνει απάντηση, αλλά αναλαμβάνει και την ευθύνη της πράξης του. Το γεγονός πως στην Εξοδο, μετά τον φόνο, επικαλείται τον χρησμό, δείχνει ακριβώς και τη σύγχυσή του, που είναι αυτό που ο καθένας θα περίμενε: ταυτίζει τον τρόπο με την πράξη.

Πέρα, όμως, από το καθαρά τραγικό πρόβλημα που θέτει ο χρησμός, η περικοπή μάς οδηγεί και σε μορφολογικά προβλήματα. Ο Σοφοκλής εκθέτει από την αρχή το σχέδιο της πλοκής του και δεδομένου ότι γνωρίζουμε την επιτυχία του εγχειρήματος, η καλλιτεχνική τέρψη περιορίζεται στον χειρισμό. Ενώ τα τρία πρόσωπα εγκαταλείπουν τη σκηνή και η εφαρμογή του σχεδίου έχει ήδη αρχίσει, ο Πρόλογος συνεχίζεται με την εμφάνιση της Ηλέκτρας. Ο μονόλογός της είναι μια συμπύκνωση στο παρόν μιας κατάστασης που επαναλαμβάνεται πολλά χρόνια. Η έξοδός της δεν είναι ούτε συμπτωματική ούτε ειδικά προετοιμασμένη για να αντιμετωπιστεί ένα συγκεκριμένο γεγονός. Είναι συνήθεια.

Με αυτό το εύρημα ο Σοφοκλής απλώνει τον χρόνο της τραγωδίας απροσδιόριστα από τη μια, και από την άλλη εκμεταλλεύεται την οργανική ανάγκη της φόρμας. Αυτό, βέβαια, δυσκόλεψε κάπως την Πάροδο του Χορού. Η παρουσία του δεν είναι λογικά αναγκαία, η αδυναμία όμως ξεπεράστηκε με τον Κομμό, που αντικαθιστά την τυπική είσοδο, μετατρέποντας την παράλογη παρουσία σε αναγκαία συναισθηματική ισορροπία. Ο Κομμός κινείται ελεύθερα μέσα στον παρόντα και τον παρελθόντα χρόνο, με κάποιες ευχές για τον μέλλοντα, και συμπληρώνει και πληροφοριακά το προλογικό στοιχείο.

Το θύμα και ο θύτης

Το Α΄ Επεισόδιο εισάγει με τη Χρυσόθεμιν, τη συμβιβασμένη αδελφή, εμμέσως τις σχέσεις Ηλέκτρας – Κλυταιμνήστρας. Η τελευταία, αλαφιασμένη από σημαδιακό όνειρο, στέλνει τη Χρυσόθεμιν με προσφορές στον τάφο του Αγαμέμνονα. Η Ηλέκτρα την πείθει να αλλάξει τον σκοπό των προσφορών. Ηδη, όμως, η αμέτοχη αδελφή εξυπηρετεί μιαν ουσιώδη σύνδεση της πλοκής. Γνωρίζουμε από τον Πρόλογο πως ο Ορέστης σκοπεύει να προσφέρει χοές στον πατέρα του. Η Χρυσόθεμις, λοιπόν, είναι το πρώτο πρόσωπο που, καθοδηγούμενο από την Ηλέκτρα, φέρνει σε επαφή αόρατη το θύμα με τον θύτη. Η πρώτη εμφάνιση της Χρυσοθέμιδος προδικάζει σαφέστατα τη δεύτερή της στο Β΄ Επεισόδιο.

Ανάμεσα στις δύο εμφανίσεις της Χρυσοθέμιδος παρεμβάλλεται η μεγάλη κεντρική σκηνή της Κλυταιμνήστρας. Η σύγκρουση με την Ηλέκτρα, η προσευχή στον Απόλλωνα, υπέρτατη ύβρις, και η εμφάνιση του Παιδαγωγού που, πιστός στο σχέδιο, απαγγέλλει τον “πλαστό λόγο”, η διείσδυσή του στο παλάτι και η κατάρρευση της Ηλέκτρας είναι από τα μεγαλύτερα κατορθώματα του παγκόσμιου θεάτρου.

Κανένας, από όσο γνωρίζουμε, μελετητής αυτής της τραγωδίας δεν σταμάτησε μπροστά σε άλλο γεγονός, νομίζουμε πιο τραγικό από αυτά που συνήθως αναφέρονται σχετικά με την Ηλέκτρα και τη μοίρα της: τον άτεγκτο τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σχέδιο που καταστρώθηκε στον Πρόλογο. Προχωρεί σαν οδοστρωτήρας προς τον σκοπό του, εξουδετερώνει κάθε εμπόδιο και οδηγεί την Ηλέκτρα ως τα όρια της ύπαρξής της. Αυτό το σχέδιο, που υποτίθεται πως την εξυπηρετεί, έρχεται να μετατρέψει τη χρόνια κατάστασή της σε οξεία.

Μετά τον σπαρακτικό Κομμό, η δεύτερη εμφάνιση της Χρυσοθέμιδος, που φέρνει αληθινές ειδήσεις, λειτουργεί ως διπλή ειρωνεία, μια προς την Ηλέκτρα και μια προς τους θεατές. Η άρνηση της Χρυσοθέμιδος να βοηθήσει σε έναν φόνο που θα εκτελούσαν μόνες τους αμβλύνεται, όταν ξέρουμε πως το σχέδιο προχωρεί ερήμην τους. Η είσοδος του Ορέστη, ο απελπισμένος θρήνος του πλαστού νεκρού και η αναγνώριση τελικά συμπιέζονται με την αυστηρή εμφάνιση του Παιδαγωγού που θυμίζει το σχέδιο.

Σ΄ αυτό το σκληρό έργο, εκείνο ίσως που πρέπει να προσέξει περισσότερο κανείς είναι η συνεχής καταπίεση της Ηλέκτρας, οι συνεχείς αναστολές της. Δεν ξέρω αν μόνο έτσι δεν μπορεί να ερμηνευθεί η τρομερή κραυγή της την ώρα του φόνου: “Χτύπα, αν μπορείς, ξανά”. Είναι μια εκτόνωση, λύτρωση, όχι μόνο από τα δεινά αυτά καθαυτά που έχει υποστεί, αλλά και μια λύτρωση από την αγωνία της αναμονής. Οταν το σχέδιο συντελεστεί, η Ηλέκτρα δεν έχει πια νόημα υπάρξεως. Μέσα σε μία μέρα αυτό το σχέδιο τη χρησιμοποίησε δύο φορές, μία αρνητικά και μία θετικά. Είναι εξουθενωμένη. Και ελεύθερη.

Η λύτρωση

Δεν καταλαβαίνουμε, ειλικρινά, γιατί κάποιοι μελετητές σταματούν στον Ορέστη. Γιατί βρίσκουν αλύτρωτη αυτή την τραγωδία και προσπαθούν να ανακαλύψουν την ποιότητα της κάθαρσής της. Ο Ορέστης δεν είναι, και δεν θα μπορούσε να είναι, το τραγικό πρόσωπο σε αυτή την τραγωδία. Είναι φορέας ενός σχεδίου. Η δική του τραγωδία αρχίζει με την ελευθερία της Ηλέκτρας. Δεν είναι του παρόντος. Σε αυτό το έργο ο Ορέστης είναι το όργανο που χρησιμοποιεί το Θείον για να αποκαταστήσει τη σαλεμένη τάξη των πραγμάτων, το ότι είναι συνειδητό όργανο και όχι τυφλό δεν αλλάζει τα πράγματα. Το τραγικό πρόσωπο είναι η Ηλέκτρα. Αυτή είναι η παγιδευμένη, αυτή είναι η γελασμένη. Και στο δικό της επίπεδο η κατάληξη των πραγμάτων αποτελεί λύτρωση. Τώρα, αν για τη δική μας ηθική δεν δικαιολογείται η ταύτιση της λύτρωσης με μια μητροκτονία, είναι άλλο θέμα».