Σαιξπηρική πινακοθήκη Β’

Συνεχίζοντας την αναφορά μου στη μεγάλη σαιξπηρική πινακοθήκη, θα αναφερθώ σε άλλα κείμενά του που τροφοδότησαν και τη δική μας σκηνική ιστορία. Πριν προχωρήσω σε συγκεκριμένα έργα θα ήθελα να σκεφτούμε πάνω σε ένα σύνηθες αλλά πάντα άξιο για έρευνα πρόβλημα. Την καταφυγή του μεγάλου θεάτρου από τον Αισχύλο έως τον Σαίξπηρ και τον Ιψεν αργότερα στην πλούσια λαϊκή αλλά και λόγια κληρονομιά της ανθρωπότητας σε κοινόχρηστους μύθους. Εξάλλου, θα αντιληφθούμε τη δημοφιλία – κυριολεκτικά, τη λατρεία του δήμου – στα παραμύθια της παράδοσης που κυκλοφορούσαν από γενιά σε γενιά σε μεγάλες γεωγραφικές περιοχές, αλλά και ταξίδευαν από χώρα σε χώρα κι από εποχή σε εποχή στις μεγάλες μεταναστεύσεις λαών, σε μετοικήσεις πληθυσμών, σε πολέμους, πανδημίες, σεισμούς, λοιμούς, λιμούς, καταποντισμούς και μάχαιρες.

Ο Σαίξπηρ, όπως ήδη τον ακολουθήσαμε στο περασμένο άρθρο, τροφοδότησε την ανάγκη του για θεατρικούς «μύθους» από την ιστορία της Βρετανίας, αλλά και της ιταλικής Αναγέννησης. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στον Σαίξπηρ και τον Μπρεχτ ή τον Ιψεν. Οπως στην κλασική ελληνική αρχαιότητα το θέατρο κατέφυγε στους κοινόχρηστους μύθους, είτε είχαν λαϊκή ή λόγια, αλλά επιβληθείσα παράδοση. Δεν υπήρξε Ελληνας όλης της Διασποράς που να μη γνωρίζει τον μύθο του Οιδίποδα ή τα εγκλήματα της Μήδειας. Ο κοινόχρηστος μύθος έδινε την αφορμή στον φιλόδοξο δραματουργό να στηριχθεί στη δημοφιλία των σχέσεων, των προσόντων και των πράξεων και να φωτίσει με άλλο φως, να βρει άλλα διέξοδα, να εντοπίσει άλλες σκιές, να εισέλθει συχνά σε απαραβίαστες έως τότε, λόγω δημόσιου ήθους, μυστικές ατραπούς της ανθρώπινης μοίρας, κτηνωδίας, εφευρετικότητας μεθόδων και λύσεων.

Ο μέγας Σαίξπηρ, που και μόνο να απαριθμήσεις τα έργα του σε πιάνει πανικός, κατέφυγε στην Ιστορία, όπως ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης κατέφυγαν στους λαϊκούς μύθους. Η Αναγέννηση έφερε στην ευρωπαϊκή συνείδηση την Ιστορία. Ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Αρριανός έφεραν στο κέντρο της συνείδησης των εποχών, μέσω της αφήγησης, άλλα ήθη, άλλες ιδέες, άλλες μεθόδους, άλλες ηθικές και άλλες επιδιώξεις. H Αναγέννηση, ξεπερνώντας τα στεγανά του Μεσαίωνα και τα θρησκευτικά, κυρίως, κριτήρια χαρακτηρισμού των ανθρώπινων έργων, οδήγησε στην αναζήτηση των βαθύτερων αιτίων της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Τώρα οι εποχές διάβασαν σοβαρά την ηροδότεια συνείδηση των ανθρώπινων πράξεων, όχι μόνο ως γοητευτικό παραμύθι των περασμένων γενεών, αλλά ως ιατρική σχεδόν γνωμάτευση για τα αίτια της βίας, της κατάκτησης, των αποδείξεων για μια άλλη διάφορη ή και τελείως αντίθετη πορεία.

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που το αρχαιότερο δράμα στην ιστορία της ανθρωπότητας, οι «Πέρσες» του Αισχύλου, είναι ένας καίριος στοχασμός πάνω στα αίτια, τις αφορμές, τα κίνητρα, τις ψευδαισθήσεις, τις ελπίδες, τα όνειρα, τα μίση και τους έρωτες των ανθρώπων μέσα στη ροή των γεγονότων και εξαιτίας τους, με γνώμονα κυρίως και ωμά κατεξοχήν την επιβίωση και εν συνεχεία την επικράτηση και την εκμετάλλευση ανθρώπων, σχέσεων και πόρων. Από τους «Πέρσες» έως τα ιστορικά δράματα του Σαίξπηρ η θεμελιώδης προσέγγιση είναι η ίδια, αν αφαιρέσει κανείς τους χιτώνες κάθε εποχής, ιδεολογικούς, πρακτικούς, ηθικούς, ιστορικούς.

Ετσι, όταν διαβάζουμε ή βλέπουμε στη σκηνή του θεάτρου τον «Ριχάρδο Β’» του Σαίξπηρ, όσο κι αν αγνοούμε (και αγνοούμε) τα ιστορικά γεγονότα της συγκεκριμένης εποχής στη Βρετανία, μας εκπλήσσει το γεγονός πως οι ήρωες, γυμνοί από τη μόδα, όποια μόδα, είχαν τα ίδια αδιέξοδα βίου, τα ίδια κίνητρα (ποικίλα και αντιφατικά), τα ίδια όνειρα και τα ίδια σχέδια επιβολής στο ανθρώπινο αλλά και στο υλικό περιβάλλον. Ο «Ριχάρδος Γ΄» του Σαίξπηρ δεν είναι απλώς ένα ιστορικό δράμα που αφηγείται μια ορισμένη περίοδο της βρετανικής ιστορίας, είναι η ακτινογραφία ενός ανθρώπινου χαρακτήρα που αναλύει τις αφορμές και τις μεθόδους που εφηύρε ο άνθρωπος μέσα στην πορεία του από την εποχή που έκανε τα τέσσερα πόδια δύο, για να κυριαρχήσει πρώτα στον χώρο της φωλιάς του και ύστερα στη φωλιά άλλων, επιδιώκοντας να τους εκτοπίσει. Ο μέγας Λόρενς Ολιβιέ στη θεατρική και κινηματογραφική μεταφορά του έργου του Σαίξπηρ, αφού καταγράψει με ωμή μέθοδο τις εγκληματικές δράσεις του άγγλου βασιλιά, όταν στο φινάλε του έργου καλείται σχεδόν μόνος εναντίον των συνασπισμένων αντιπάλων του και ομοεθνών του και δέχεται καίρια πληγή από ξίφος στην καρδιά, τον βάζει να σφαδάζει επί πολλά λεπτά σαν άγριο θηρίο, φτάνοντας να τινάζεται σε σπασμούς πάνω από το έδαφος, για να δείξει, νομίζω, πως ο άνθρωπος, μ’ όλη την περιπέτειά του, μέσα στον αιώνα παρέμεινε ένα φως που κυριαρχείται από τα ένστικτα.

Θα προσπεράσω τον άλλο Ριχάρδο, τον Β΄, που φτάνει στο έγκλημα με κίνητρο καλές προθέσεις και τους Ερρίκους (Β’ και Ε΄) που το ιστορικό τους υλικό δεν βοηθάει συνήθως, ακόμα κι έναν μέσο Βρετανό, για να σταθμεύσω στον «Ιούλιο Καίσαρα». Το υλικό της ιστορικής συνθήκης και τα ιστορικά πρόσωπα ανήκουν στην ιστορική έρευνα. Ο μεγάλος δραματουργός μάς καλεί να στοχαστούμε πάνω στην ανθρώπινη ματαιοδοξία. Αυτή η έξοχη ελληνική λέξη, η ματαιότητα της πεπλανημένης ιδέας που την προκαλεί, είναι το ψωμοτύρι της ιστορικής διαπίστωσης από τα κείμενα του Ομήρου, τη «Μαχαμπαράτα», την Παλαιά Διαθήκη, τα κείμενα των Πυραμίδων της Αιγύπτου και τις αφηγήσεις των ιθαγενών στη Βόρεια και τη Νότια Αμερική. Ο Σαίξπηρ στον «Ιούλιο Καίσαρα» δανείζεται μια στιγμή της σύγκρουσης φιλοδοξιών ηγετών για να αναλύσει με κάθε λεπτομέρεια και κάθε πτυχή το λάθος που διέπει τον ανθρώπινο πολιτισμό, μη γνωρίζοντας πώς και πότε, αλλά για να παραπέμψουμε «ποιητικά» στην παράδοση, από τη στιγμή που εγκατέλειψε τον Παράδεισο, ανεξάρτητα από τα κίνητρα που τον οδήγησαν σε αυτή την επιλογή. Στον «Ιούλιο Καίσαρα» όλοι οι ιστορικοί ήρωες φοράνε έναν ιδιόρρυθμο χιτώνα ψυχιατρείου. Τίποτε το ανθρωπίνως λογικό δεν τους κυβερνά, και τις δύο αντίπαλες ομάδες. Και γι΄ αυτό ο μεγαλοφυής ποιητής δεν αφήνει κανέναν να κυριαρχήσει, όλοι οδηγούνται στο αδιέξοδο που έχουν ετοιμάσει για τους άλλους. Και αυτός που επικρατεί θα γίνει ο ήρωας της ερχόμενης νέας καταιγίδας που σημαίνει πως η Ιστορία είναι μια μέγγενη που αδιακρίτως συνθλίβει τους πάντες. Στον «Ιούλιο Καίσαρ» οι πλέον αξιολύπητοι είναι οι ήρωες που έχουν καλές προθέσεις, υπηρετούν ιδεώδη, σέβονται τις ηθικές ιδέες και τις αρετές. Πουθενά, όσο στον «Ιούλιο Καίσαρα», ο Σαίξπηρ δεν εκφράζει την απαισιοδοξία του για το ανθρώπινο είδος. Για μια στιγμή μόνο αφήνει ένα παράθυρο ελπίδας με τις συμπεριφορές μιας γυναίκας, για να προχωρήσει αμέσως μετά στην έσχατη απελπισία.

Το έργο που για χρόνια ταυτιζόταν με το κίνημα του Ρομαντισμού, χωρίς βέβαια τη δική του συμφωνία, το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», είναι ένας δραματουργικός στοχασμός υψηλής ποιητικής δύναμης για την απελπισμένη και αδιέξοδη αφοσίωση στην ερωτική αρμονία. Ερωτική αρμονία είναι το ζητούμενο, αλλά το συμπέρασμα και η πικρή αλήθεια είναι το ανέφικτο της ερωτικής ισορροπίας. Ο άνθρωπος, φαίνεται να μας ειδοποιεί ο ποιητής, δεν είναι πλασμένος για την ευτυχία, και πώς να είναι, θα έλεγαν οι αρχαίοι έλληνες στοχαστές, όταν πεθαίνει και το γνωρίζει πως θα πεθάνει. Από αυτή τη σκοπιά τα ζώα είναι προνομιούχα!! Ο Ριχάρδος Β΄ πεθαίνει γιατί είναι αγαθός στις προθέσεις, ο Ριχάρδος Γ΄ διότι είναι ανάδοχος κάθε κακού, ο Καίσαρας πεθαίνει ως αλαζόνας, ο Κάσσιος ως συνωμότης, ο Βρούτος ως τίμιος. Ενας τυφλός μάντης κυριαρχεί στο ιστορικό τοπίο για να μας ειδοποιήσει πως η Ιστορία, παρ’ όλα όσα λέγονται, επαναλαμβάνεται σχεδόν σχολαστικά.

Στον «Κοριολανό» ο Σαίξπηρ στράφηκε προς τον άνθρωπο των καλών προθέσεων, τον πρόθυμο να υπηρετήσει ιδέες. Και φαίνεται να πιστεύει σταθερά πως τέτοιες σκέψεις και ιδέες και όνειρα είναι της συμφοράς. Δεν υπάρχει Παράδεισος, δεν υπάρχει ελεύθερος αέρας, δεν υπάρχει λύση άλλη από τη μοιραία πορεία προς το τέλος, που είναι οδυνηρό.

Σκέφτομαι συχνά πως το μέγα βιβλίο, η μεγάλη Βίβλος, αν θέλετε, της ανθρώπινης ηθικής και λογικής είναι τα μεγάλα έργα ιδιοφυών συγγραφέων. Από τον Ομηρο και τον Αισχύλο έως τον Θουκυδίδη και τον Πλάτωνα, από τους Λατίνους ως τον Σαίξπηρ και από ‘κεί στον Ιψεν και βέβαια στον Ντοστογέφσκι, τον Μπαλζάκ, τον Ρακίνα, τον Πιραντέλο, τον Στρίντμπεργκ, τον Ο΄Νιλ, τους νοτιοαμερικανούς τρομερούς οδοδείχτες, υπάρχουν δίπλα μας διαθέσιμα σωσίβια ήθους, ύφους, σκέψης, ελπίδας και κατανόησης του θανάτου.

Δυστυχώς, ακόμη και σ΄ αυτή τη χώρα που πρόγονοί της υπήρξαν ο Ομηρος, ο Αισχύλος, ο Ευριπίδης, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων, ο μέγας Αριστοτέλης, ακόμη κι όταν σχεδιάστηκε η εκπαιδευτική πολιτική με γνώμονα τη μεγάλη ηθική και λογική περιουσία, αυτή χάθηκε μέσα στη βαβούρα της ιδεοληψίας και του εγωισμού. Υπάρχουν κείμενα, και δεν εννοώ μόνο ελληνικά, που θα έπρεπε να αποτελούν αποκλειστική μέθοδο ανθρωπογνωσίας. Κάθε φορά που ως δάσκαλος για 50 χρόνια έμπαινα σε σχολική, φροντιστηριακή, δημοσιογραφική νησίδα, με έπιανε το παράπονο που το εγκύκλιο πρόγραμμα μου απαγόρευε να ανοίξω μια σελίδα του Πλάτωνα, του Κάντιου, του Σαρτρ και να αφήσω τους μαθητές μου να συνομιλήσουν μαζί τους.

Αφήστε τα παιδιά να αυτοσχεδιάσουν πάνω στη ρήση «τα πάντα ρει» και τη ρήση «εν αρχή ην ο λόγος και ο λόγος ην προς τον θεόν και θεός ην ο λόγος» του Ευαγγελιστή Ιωάννη της Πάτμου!