Το Κυπριακό και οι παράγοντες που οδήγησαν στον Αττίλα II

Τα ξημερώματα τις 14ης Αυγούστου του 1974 η Τουρκία εκκινά τη δεύτερη και ισχυρότερη φάση  της εισβολής της (Αττίλας ΙΙ) στη Μεγαλόνησο, διευρύνοντας-παγιώνοντας το εδαφικό της τετελεσμένο, με την κατοχή του 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ποιοι ήταν όμως οι παράγοντες που οδήγησαν στην κορύφωση της έκνομης τουρκικής ενέργειας και στην αδυναμία εφαρμογής των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας (353 και 354) για τον σεβασμό της εθνικής κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας της κυπριακής πολιτείας και της αποχώρησης των τουρκικών στρατευμάτων από τα εδάφη της;

Θεμελιώδης ήταν ο ρόλος των ΗΠΑ αποτρέποντας την οποιαδήποτε στρατιωτική ενέργεια της Ελλάδας στην Κύπρο, προδηλώνοντας ότι δεν επρόκειτο να παρεμποδίσει με στρατιωτικά μέσα την επέκταση της τουρκικής στρατιωτικής κατοχής. Σύμφωνα με το διατακτικό της, δεν θεωρείτο σκόπιμη η προβολή ισχυρής αμερικανικής πίεσης προς την Τουρκία, καθώς υπήρχαν ευκαιρίες για την επίλυση του ζητήματος στο διπλωματικό πεδίο υπό την προϋπόθεση ότι θα αποκλειόταν η επάνοδος του Μακάριου στην Κύπρο. Τοιουτοτρόπως τα γεγονότα της 15ης-20ής Ιουλίου του 1974, που εκτυλίχθηκαν στην Κύπρο από τις δύο εγγυήτριες δυνάμεις (Ελλάδα – Τουρκία), αποτελούσαν όχι μόνο μια νέα κρίση στη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ, αλλά και ένα παράθυρο ευκαιρίας για την πραγμάτωση μιας συναρμοσμένης με τα αμερικανικά ζωτικά συμφέροντα επίλυσης του Κυπριακού.

Ακολούθως η υψηλή ευαισθησία τρωτότητας του ελληνικού συμφέροντος επιβίωσης – απειλή ελληνοτουρκικού πολέμου – σε συνδυασμό με την απίσχναση των συντελεστών της ελληνικής εθνικής ισχύος και την απουσία ενδοσυμμαχικής στρατιωτικής επέμβασης (ΗΠΑ – Βρετανία), απέληξαν στην υιοθέτηση μιας κατευναστικής πολιτικής από την Αθήνα για την ικανοποίηση των πολιτικών αξιώσεων της Αγκυρας κατά τη λήξη της πρώτης φάσης της τριμερούς (Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία) διάσκεψης της Γενεύης (30/7/1974). Συγκεκριμένα, αναγνωρίστηκε η ύπαρξη δύο χωριστών διοικήσεων στην Κύπρο, αποφασίσθηκε η αποχώρηση της εθνικής φρουράς από τους τουρκοκυπριακούς θυλάκους, ενώ δεν οριοθετήθηκε το ζήτημα της αποχώρησης των τουρκικών στρατευμάτων.

Αντίστροφα, ο αντικειμενικός πολιτικός στόχος της τουρκικής διπλωματίας συνίστατο στην εγκαθίδρυση ισορροπημένων ανταγωνισμών και ελεγχόμενων εντάσεων μικρής κλίμακας, ούτως ώστε να αποκτήσει τη μέγιστη δυνατή πολιτική  επιρροή με το ελάχιστο δυνατό πολιτικοστρατιωτικό κόστος. Εκδήλωση της εν λόγω πολιτικής ήταν οι συνεχείς παραβιάσεις της κατάπαυσης του πυρός και η ποσοτική εξισορρόπηση των τουρκικών στρατιωτικών δυνάμεων στην Κύπρο. Ηδη από τις 22 Ιουλίου του 1974 το State Department ανέφερε εκτεταμένες παραβιάσεις της κατάπαυσης του πυρός, ενώ στις 25 Ιουλίου σε τηλεγράφημά του προς την αμερικανική πρεσβεία στην Αγκυρα καταγραφόταν η συνεχιζόμενη προσπάθεια αποστολής ενισχύσεων των τουρκικών δυνάμεων στην Κύπρο.

Στο περιβάλλον αυτό η Τουρκία προέβη στην κατάθεση δύο σχεδίων για την επίλυση του Κυπριακού, αμφότερα τα οποία προέβλεπαν μια συγκεκαλυμμένη μορφή διχοτόμησης της Κύπρου (υπό την έννοια ότι το 34% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας θα παρέμενε  υπό τουρκική κατοχή) μέσω της εγκαθίδρυσης μιας χαλαρής διζωνικής (σχέδιο Ντενκτάς) ή πολυκαντονικής ομοσπονδίας (σχέδιο Γκιουνές). Η αποτυχημένη έκβαση του τελευταίου γύρου της διάσκεψης της Γενεύης, λόγω της τουρκικής απόφασης να μη δοθεί κανένα χρονικό περιθώριο στην κυπριακή πλευρά (συγκεκριμένα ο Γ. Κληρίδης ζήτησε προθεσμία 36 ωρών) για να συναποφασίσει με την ελληνική κυβέρνηση και η αμερικανική ουδετερότητα οδήγησαν στον Αττίλα ΙΙ.

O Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του ΠΑΠΕΙ