Μια απόδραση σε έναν λογοτεχνικό τόπο

Δημήτρης Σωτάκης

Ενα μεσημέρι στην κινεζική επαρχία

Οταν κατέβηκα απ’ το τρένο και με το πεινασμένο μου βλέμμα άρχισα να διακρίνω τα πρώτα προσβάσιμα στενά προς τον κεντρικό ιστό του μεγάλου χωριού, δεν άργησε να γεννηθεί μέσα μου ολόκληρο το γεωγραφικό σκηνικό αλλά και η ανθρωπογραφία των ηρώων του Λου Σιν, του μεγαλύτερου κινέζου συγγραφέα. Η κινεζική επαρχία ξεδιπλώνεται απλόχερα στον επισκέπτη, δέχθηκα αμέσως ένα αστραπιαίο κύμα από εικόνες, μυρωδιές, όλες οι αισθήσεις μου βρίσκονταν σε πλήρη εγρήγορση. Οπως και στο «Ημερολόγιο ενός τρελού» του 1918, έργο – σταθμό του πατέρα της σύγχρονης κινεζικής λογοτεχνίας, είτε ακόμα σε πληθώρα διηγημάτων του, όσα προβάλλονταν μπροστά μου έμοιαζαν πολύτιμα. Το ποτάμι στα δεξιά ήταν συνοδοιπόρος αυτής της μεγάλης μου βόλτας. Η Σαγκάη βρισκόταν πλέον μακριά κι εγώ είχα βρεθεί στην ανεξιχνίαστη και μυστηριώδη κινεζική ύπαιθρο. Αναμνήσεις από τις ιστορίες του Λου Σιν, τόπος όμοιος με το χωριό Γουέι Τσουάνγκ, με τα δαιδαλώδη στενά που οδηγούν στους απέραντους ορυζώνες. Κατά τη διάρκεια εκείνης της πεζοπορίας, το ένα θαύμα διαδεχόταν το άλλο. Γεύσεις από ψητή ζύμη, κρεμασμένες πάπιες στους γάντζους, νουντλς που κόχλαζαν πριν τα ραντίσουν με τη σάλτσα από σουσάμι, μικρά παιδιά που έτρεχαν προς τα παντοπωλεία. Ολη η κινεζική νοσταλγία, η ευδαιμονική θλίψη των έργων του Λου Σιν ήταν εδώ, σαν μια ζωική κρούστα που σκέπαζε την ατμόσφαιρα. Ομοιώματα δράκων, μια υποψία ακύρωσης της «τυραννίας» του Κομφούκιου, όπως ακριβώς και στο «Ημερολόγιο ενός τρελού», μου ήταν αδύνατον να πιστέψω αυτή την ανυπόφορη ομοιότητα. Και οι άνθρωποι που συμπλήρωναν εκείνον τον κόσμο ήταν τέλεια τοποθετημένοι στην ίδια λογική, σαν υποήρωες, ερήμην τους κομπάρσοι σε μια λογοτεχνική αναπαράσταση. Ποτέ δεν θα ξεχάσω εκείνο το ζεστό γεμάτο υγρασία κινεζικό μεσημέρι.

Μυρσίνη Γκανά

Ενα νησάκι του φινλανδικού αρχιπελάγους

Στους άγριους αθηναϊκούς καύσωνες, τα μεσημέρια που δεν μπορεί κανείς να ξεμυτίσει και αναγκάζεται να τα περνάει μέσα με κατεβασμένα τα παντζούρια, ή σε κάποιον ελληνικό τόπο διακοπών με καυτό αέρα να μου κόβει την ανάσα και τη μυρωδιά των πεύκων τριγύρω, επιστρέφω συχνά σε ένα σκανδιναβικό καλοκαίρι που έχω γνωρίσει μόνο μέσα από τις σελίδες του «The Summer Book» της Tove Jansson. Οι ιστορίες από αυτό το μικρό νησάκι του φινλανδικού αρχιπελάγους, όπου η εξάχρονη Σόφι περνάει το καλοκαίρι με τη γιαγιά της, μου προσφέρουν δροσιά, φέρνουν στ’ αφτιά μου κρωξίματα θαλασσινών πουλιών που δεν έχω δει ποτέ μου, μια θαλασσινή μυρωδιά πολύ διαφορετική από αυτή του Αιγαίου, αλάτι μπερδεμένο με πλούσιο χώμα, βρύα, υγρά φύλλα, καταιγίδα, κύματα, ανάγκη για φωτιά στο τζάκι το βράδυ και μια φρέσκια αύρα το πρωί που σε κάνει να βγαίνεις έξω τυλιγμένος σε κουβέρτα για να δεις την ατελείωτη μέρα του Βορρά να συνεχίζεται. Διαβάζοντάς το πριν από καμιά δεκαριά χρόνια, παραξενεύτηκα με την οικειότητα που ένιωσα, αλλά συνειδητοποίησα πως, μέσα από τα βιβλία των «Μούμιν» της Jansson και τη «Ρόνια, την κόρη του ληστή» της Astrid Lindgren, η παιδική φαντασία μου είχε ερωτευτεί παράφορα τα σκανδιναβικά δάση, τα απομονωμένα νησιά σε βόρειες θάλασσες, μια παρατήρηση και περιγραφή της φύσης που δεν έβρισκα αλλού. Τα έχω δει όλα τόσο καθαρά που δεν χρειάζεται να ταξιδέψω για να τα επισκεφτώ.

Μάνος Κοντολέων

Το Ουέσεξ του Τόμας Χάρντι

Καλοκαίρι του 2023, μήνας Ιούλιος και με δυσκολία ανασαίνω. Καπνοί από τις φωτιές στο Βελεστίνο έχουν φτάσει στις πλαγιές του Πηλίου και την άλλη μέρα ολόκληρο το πέτρινο σπίτι τραντάζεται από τις εκρήξεις στα πυρομαχικά του στρατοπέδου στη Νέα Αγχίαλο. Ο καύσωνας έχει εγκατασταθεί μόνιμα εδώ και μέρες και ο τρόμος πως αυτό θα συνεχιστεί και στα χρόνια του μέλλοντός μου με κάνει να νιώθω ανασφαλής.

Και το ξέρω πως δεν είμαι ο μόνος. Στην παραλία του Βόλου τα γκαρσόνια δείχνουν θυμωμένα, τα βήματα των περιπατητών φανερώνουν συναισθηματική ανασφάλεια και οι αδειούχοι υπάλληλοι οδηγούν με ασαφή επιθετικότητα τα αυτοκίνητά τους. Στο roof garden του ξενοδοχείου οι νέες κοπέλες έχουν στρέψει τις ράχες τους στα παλικάρια που τις συνοδεύουν, μα κι αυτά μεταξύ τους συνομιλούν για θέματα που αφορούν οτιδήποτε άλλο εκτός από τον έρωτα.

Πνίγομαι και καταφεύγω σε τόπο γαλήνιο, τόπο υγρό, τόπο μιας άλλης εποχής. Κι εκεί θα αναζητήσω τη συντροφιά της ατάλαντης ποιήτριας που θα γεννήσει το παιδί το οποίο θα μοιάζει με τον ποιητή που ποτέ της δεν συνάντησε αλλά πάντα της τον θαύμαζε. Μα και την άλλη τη γυναίκα, την πρωτοπόρο χρήστρια (ακόμα το Διαδίκτυο δεν έχει ανακαλυφθεί) της τεχνικής να χρησιμοποιείς την ταυτότητα τρίτου και μέσω αυτής να εκφράζεσαι και να βιώνεις τον έρωτα που έκλεψες από μιαν άλλη.

Λοιπόν, επέλεξα να κάνω τις δικές μου διακοπές σε τόπο τόσο μακρινό όσο και μη υπάρχοντα πλέον. Και το κέντρο της Αγγλίας γίνεται κέντρο του δικού μου κόσμου. Εχω αφήσει πίσω μου τις παραλίες του Αιγαίου και τις πλαγιές του Πηλίου. Τώρα βρίσκομαι στην ηρεμία της αγροτικής αγγλικής επαρχίας μιας δεδομένα περασμένης εποχής – στις μεγάλες, καταπράσινες, θαμνώδεις πλαγιές, τις στενές κοιλάδες, τα βοσκοτόπια με τα ψηλά χορτάρια που απλώνονται σε μεγάλες εκτάσεις, το διακριτικό ανθρώπινο στοιχείο που παίρνει συνήθως τη μορφή μιας μοναχικής αγροικίας ενός βοσκού.

Και βυθίζομαι στις… Ιστορίες από το Ουέσεξ, που έγραψε ο Τόμας Χάρντι.

Μιχάλης Μακρόπουλος

Ταξίδι στην αγγλική ύπαιθρο

Σ’ έναν λογοτεχνικό μύθο, ο τόπος είναι μια ψυχολογική προβολή πάντοτε, γιατί σ’ αυτόν αποτυπώνονται τα πρόσωπα του μύθου, οι σκέψεις τους και οι πράξεις τους. Ενας λογοτεχνικός τόπος δεν θα μπορούσε ποτέ να ‘ναι μέρος διακοπών, μα είναι πάντα, ανεξαιρέτως, ένας τόπος ταξιδιού. Οι «διακοπές» στη λογοτεχνία είναι διακοπές από το «τώρα» και το «εδώ». Στις διακοπές που διάλεξα εφέτος, ένας δάσκαλος σε εκστατική επικοινωνία με τη φύση, με το παράξενο όνομα Γουλφ Σόλεντ, επιστρέφει με τρένο στη γενέτειρά του στην εξοχή του Γουέιμουθ. Η σχέση του με τα πλάσματα, τα δέντρα, το χώμα, το νερό, τον αέρα είναι παγανιστική, ως κι ανιμιστική ακόμα. Και άνθρωπος και τόπος γίνονται ένα καθώς, από παππού σε εγγονό, τέσσερις γενιές λιθοκόπων δουλεύουν την πέτρα στο Τσέσαϊρ. Ταξίδι στην αγγλική ύπαιθρο λοιπόν, στα χωριά της, τα δάση, τους λόφους, τις σπηλιές της, μέσ’ από τις σελίδες του «Wolf Solent» του John Cowper Powys και του «The Stone Book Quartet» του Alan Garner. Και στους δύο ο τόπος έχει πλεγμένο αξεδιάλυτα στην ύφανσή του τον παρελθόντα χρόνο. Για τα πρόσωπα των ιστοριών του Powys και του Garner, ο τόπος και ο χρόνος είναι η σάρκα τους και το αίμα τους, ό,τι τα ζωντανεύει – και μαζί τους τον μύθο.

Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής

Ταγκανρόγκ ή Ταϊγάνιον

Στο Ταγκανρόγκ για τους Ρώσους, Ταϊγάνιον για τους Ελληνες, λιμάνι στον μυχό της Αζοφικής Θάλασσας, γεννήθηκε το 1860 ο Αντόν Τσέχοφ, γιος μικρέμπορου μπακάλη, στυφού και θρησκευόμενου, που έστειλε τον γιο του στο ελληνόγλωσσο σχολείο της πόλης, πετυχαίνοντας να θυμάται ο Αντόν το μαρτύριο της κλίσης των ανώμαλων ρημάτων στην Ευκτική. Γνώριζε ο νεαρός Αντόν, όπως όλοι, πως το 1812 στο Ταγκανρόγκ είχε μετακομίσει οικογενειακώς ο Ψαριανός Ιωάννης Βαρβάκης, ηγετικό μέλος και χρηματοδότης της Φιλικής Εταιρείας, ευεργέτης της ελληνικής κοινότητας, εκεί εμπορευόταν κατ’ αποκλειστικότητα το χαβιάρι, σύμφωνα με το δικαίωμα που του είχε παραχωρήσει η Αικατερίνη η Μεγάλη. Εκεί υπήρχαν τα γραφεία και τα ιστιοφόρα του Κεφαλονίτη Μαρή Βαλλιάνου, που εδώ και αρκετά χρόνια ασχολιόταν με τη μεταφορά σιτηρών στην Κωνσταντινούπολη. Εβγαινε από το σπίτι του με την ανατολή του ήλιου πριν χτυπήσουν οι καμπάνες του ναού της Κοίμησης της Θεοτόκου, τον περίμεναν απέναντι στον δρόμο οι μουζίκοι και οι μεσάζοντες, που έσφιγγαν στη χούφτα τους δείγματα σταριού. Του τα έδειχναν, εκείνος τα αξιολογούσε με το μάτι, αγόραζε και πλήρωνε επί τόπου – υπήρχε και άλλη μέρα του Θεού για όσους δεν θα λάβαιναν καπίκι. Μήπως αν ο Αντόν δεν είχε γεννηθεί στο ελληνικό Ταϊγάνιον δεν θα ήταν ο Μέγας Τσέχοφ;

Μιχάλης Μοδινός

Η Γιοκναπατάουφα του Φόκνερ

Ηθελα κάποτε διακαώς να βρεθώ στην Κομητεία της Γιοκναπατάουφα, κάπου στα βορειοδυτικά της Πολιτείας του Μισισιπή, στον βαθύ Νότο. Εδώ ήταν που εκτυλίσσονταν και αλληλεπικαλύπτονταν ιστορίες και ήρωες του Φόκνερ, χτίζοντας ένα μοναδικό λογοτεχνικό επίτευγμα μυθικής γεωγραφίας αρθρωμένης περί την ουσία ενός τόπου. Με τα χρόνια, εμβαθύνοντας όλο και περισσότερο στο έργο του, συνειδητοποιούσα ότι το ήθελα όλο και λιγότερο. Ο τόπος αυτός είχε αποκτήσει τη δική του ζωή και οποιαδήποτε φυσική επαφή μαζί του κάτι θα χαλούσε από το τεράστιο οικοδόμημα που είχε κτίσει ο μεγάλος Νότιος. Το σύνθετο λογοτεχνικό του οικοσύστημα, με τα σόγια και τις δυναστείες, τους θριάμβους και τις διαψεύσεις, την τιμή και το έγκλημα, τις επικές πορείες και τις αρχετυπικές τελετουργίες είχε αποκτήσει ένα τόσο πολύπλοκο ρίζωμα που η οποιαδήποτε απόπειρα αποκωδικοποίησής του θα το κατέστρεφε.

Η Γιοκναπατάουφα είναι επινοημένη. Πλήρης και λειτουργική, είναι εν τέλει ο πλέον μυθικός των μυθικών τόπων της λογοτεχνίας γιατί είναι δομημένη σε βαθιά και ρεαλιστική γνώση της γεωγραφίας. Ηδη από το τρίτο του βιβλίο, το «Σαρτόρις» [1929], ο Φόκνερ είχε αρχίσει να τη δομεί και λίγα χρόνια αργότερα, με το «Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!» [1936] είχε ολοκληρώσει τη χαρτογράφηση. Προσέθεσε μάλιστα στην έκδοση και έναν χάρτη της με τη σημείωση ότι ο ίδιος είναι ο μοναδικός κύριος και ιδιοκτήτης της: επίπεδη, αραιοκατοικημένη, μπαμπακοσπαρμένη, τεμνόμενη από μεγάλα ποτάμια, ελώδης στα νότια – τα μπαγιού των απόκληρων και των παρανόμων. Μεγέθους ενός μέσου ελληνικού νομού, κυριαρχείται από μεγάλες πατριαρχικές φατρίες που μετά την τραγική ήττα στον Αμερικανικό Εμφύλιο εκφυλίζονται σε μικροκαλλιεργητές. Στη Νέα Ορλεάνη, άλλο μυθικό λογοτεχνικό τόπο, φτάνεις αν βαδίσεις ως τις όχθες του Μισισιπή και τον καταπλεύσεις με ένα από τα μεγάλα ποταμόπλοια της εποχής. Εννοείται ότι θα πίνεις αποκλειστικά μπέρμπον, θα ακούς νέγρικους σκοπούς, θα επισκεφθείς τα καταγώγια και τους οίκους ανοχής πολυτελείας. Ολα θα βιωθούν ως τα άκρα. Δεν υπάρχουν εκπτώσεις στον Νότο του Φόκνερ και το αίμα έχει ποτίσει μετά λόγου γνώσεως το έδαφος. Γιατί οι ιστορίες του συντήκονται στο έδαφος της εδώ φυλετικής ανθρωπογεωγραφίας, αποδίδοντας το πνεύμα της Ιστορίας.

Κυρίες και κύριοι, καλοσωρίσατε στη Γιοκναπατάουφα. Στο χέρι σας είναι αυτό το ταξίδι.