Ο «πόλεμος» των ηθοποιών με την τεχνητή νοημοσύνη

Ιούλιος 2023. Με την απεργία των σεναριογράφων Αμερικής (WGA) που είχε αρχίσει τον Μάιο να έχει ήδη προκαλέσει τεράστια προβλήματα στη βιομηχανία της τηλεόρασης και στα γυρίσματα πολλών ταινιών, η απεργία του Σωματείου Αμερικανών Ηθοποιών (SAG – AFTRA), αναπόφευκτα προκάλεσε ακόμη περισσότερα. Με αυτόν τον τρόπο το συνδικάτο που εκπροσωπεί τους ηθοποιούς του Χόλιγουντ, διευρύνει την αντιπαράθεση ανάμεσα στους απλώς εργαζομένους και τα μεγάλα στελέχη των στούντιο. Δύο είναι οι πόλοι αυτής της αντιπαράθεσης. Η τεχνολογία ΑΙ (Artificial Intelligence) και ο τρόπος κατανομής των κερδών στη νέα εποχή του ψηφιακού streaming. «Αν δεν αντισταθούμε τώρα θα βρεθούμε μπροστά με πολύ μεγάλα προβλήματα» δήλωσε η Φραν Ντρέσερ, πρόεδρος του Σωματείου SAG – AFTRA. «Δεν μπορεί να αλλάζεις το επιχειρηματικό μοντέλο έτσι όπως έχει ήδη αλλάξει και να μην αλλάξεις μαζί του και τα συμβόλαια των εργαζομένων» είπε.

Αύγουστος 2002. Η ταινία «S1m0ne» του Αντριου Νίκολ ανοίγει στις αίθουσες των ΗΠΑ και ένα μήνα αργότερα στην Ελλάδα. Ανατρέχοντας στην κριτική που είχα κάνει τότε στο ημερήσιο «ΒΗΜΑ», διαβάζω το εξής στην πρώτη πρόταση του κειμένου: «Αν κάποτε, ο θάνατος ενός ηθοποιού μπορούσε να στοιχίσει τη ματαίωση μιας ταινίας, σήμερα, όχι μόνον έχει βρεθεί λύση ακόμα και μπροστά στον θάνατο αλλά σύμφωνα με τη “S1m0ne” του Αντριου Νίκολ, ίσως να έχουμε φτάσει στην εποχή όπου οι ηθοποιοί δεν κρίνονται απαραίτητοι». Με την προϋπόθεση ότι όπως προαναφέρθηκε, ο ένας από τους δύο βασικούς πόλους της σημερινής πραγματικής αντιπαράθεσης ηθοποιών – στούντιο είναι η τεχνολογία AI, ο Αντριου Νίκολ, με τη «S1m0ne» ίσως έκανε μια από τις πιο προφητικές ταινίες των τελευταίων 30 ετών, όπως ένας άλλος σκηνοθέτης, ο Πίτερ Γουίρ προφήτεψε τη λαίλαπα των reality show με το «The Truman Show: Ζωντανή μετάδοση» το 1997. Το σενάριο της οποίας, δεν ήταν κανενός άλλου από τον… Αντριου Νίκολ.

Η ΨΗΦΙΑΚΗ ΛΥΣΗ. Στη «S1m0ne», ένας σκηνοθέτης, ο Βίκτορ Ταράνσκι (Αλ Πατσίνο) αντιμετωπίζει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στην καινούργια ταινία που ετοιμάζει: επειδή καμία ηθοποιός δεν θέλει να δουλέψει μαζί του, δεν έχει… πρωταγωνίστρια. Καταφεύγει λοιπόν στη χρήση μιας ψηφιακής γυναικείας εικόνας, κρύβοντας από τους πάντες την ιδέα του. Αρχικώς, η Simone (το όνομα της σταρ, το οποίο προέρχεται από τους ψηφιακούς όρους sim – 1) τον ξελασπώνει. Στη συνέχεια όμως του προκαλεί δημιουργικά προβλήματα και εντέλει, μετατρέπεται σε εχθρό του. Από σανίδα σωτηρίας, τον οδηγεί στον πνιγμό. Διότι τίποτε δεν μπορεί να διακόψει τη ζήτηση της Simone από δισεκατομμύρια θαυμαστές και είναι πολύ αργά πια για τον Ταράνσκι για να ομολογήσει ότι η «ηθοποιός» του δεν είναι παρά πρόγραμμα σε κομπιούτερ και όχι «μια γυναίκα με το σώμα της Σοφία Λόρεν, τη φωνή της Τζέιν Φόντα, τη χάρη της Γκρέις Κέλι και την αγγελική ομορφιά της Οντρεϊ Χέπμπορν» όπως τα ΜΜΕ την έχουν χαρακτηρίσει.

Αν και έχουμε κάποιες ενστάσεις για τους τρόπους με τους οποίους η «S1m0ne» δίνει τελικά λύση στο αδιέξοδο του σκηνοθέτη (μέχρι και… θρίλερ γίνεται), σίγουρα ο Νίκολ δεν είναι τυχαίος. Μετά την επιτυχία του ως σεναριογράφος του «The Truman Show: Ζωντανή μετάδοση» επανεξετάζει εύστοχα τη σχέση τέχνης – θεάματος – τεχνολογίας και με βασικό εργαλείο τη σάτιρα αναρωτιέται μήπως στην εποχή μας η πραγματικότητα είναι υπερτιμημένη. Την ίδια ώρα, τα πιο απολαυστικά σημεία της «S1m0ne» βρίσκονται στην καυτηρίαση της εσωτερικής λειτουργίας του Χόλιγουντ, είτε αυτό έχει να κάνει με τις παράλογες απαιτήσεις των σταρ, είτε με την απεικόνιση των παραγωγών ως αυστηρών λογιστών.

«Ποιος χρειάζεται ηθοποιούς;» φτάνει στο σημείο να ρωτήσει ο Ταράνσκι, λίγο πριν αντιληφθεί την παγίδα που ο ίδιος έστησε στον εαυτό του. Και όμως, οι πιο λυπηρές αλλά και πιο έξυπνες σκηνές αυτής της ταινίας είναι εκείνες στις οποίες τον βλέπουμε επί το έργον. Να ένας σκηνοθέτης που δεν δουλεύει ποτέ με ηθοποιούς και συνεργείο. Βρίσκεται πάντα μόνος, κλειδωμένος μέσα στο άδειο στούντιο ενώ χειρίζεται το κομπιούτερ της Simone μπροστά στη μεγάλη οθόνη. Σαν να παίζει με home cinema. Κάπως έτσι όμως δεν δουλεύει σήμερα το περισσότερο Χόλιγουντ; Κι αν ναι, τι άλλο, αλήθεια, θα μπορούσε να θεωρηθεί χειρότερη κατάντια για μια συλλογική τέχνη όπως ο κινηματογράφος.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΑΚΙ ΡΟΣ. Είναι ψηλή, σέξι, καστανή και γαλανομάτα, τα μάτια της αστράφτουν όταν έρχονται σε αντίθεση με το φως και ο ιδρώτας λάμπει πάνω στη γυαλιστερή επιδερμίδα της. Και όμως, η ματιά της τρομάζει, ίσως επειδή η Ακι Ρος, η απροσδιόριστης ηλικίας σταρ του κινηματογράφου που εμφανίστηκε στις οθόνες έναν χρόνο πριν από τη «S1m0ne», δεν είναι φτιαγμένη από σάρκα και οστά αλλά από pixel, τα μικροσκοπικά δηλαδή στοιχεία που σχηματίζουν μια ψηφιακή εικόνα επί της οθόνης.

Τίτλος της ταινίας στην οποία η Ακι Ρος έκανε το ντεμπούτο της είναι «Final Fantasy: The spirits within» και το 2001 θεωρούνταν το τελευταίο επίτευγμα της ψηφιακής τεχνολογίας στον κινηματογράφο. Η μέθοδος κατασκευής της ταινίας, photo realistic animation (φωτο – ρεαλιστικά κινούμενα σχέδια) δεν είχε, ως τότε, χρησιμοποιηθεί ξανά στον κινηματογράφο. Κυριολεκτικά ένα επίτευγμα, καθώς ό,τι βλέπουμε μέσα σε αυτή την ταινία είναι ψηφιακό. Δεν πρωταγωνιστεί κανένας ζωντανός ηθοποιός παρά μόνον εικονικά κατασκευάσματα. Εικονικά και να προσθέσουμε κατά μια έννοια φθηνά, διότι όποιο και να είναι το κόστος των ταινιών της, η Ακι Ρος, σαφέστατα, ποτέ δεν θα καρπωθεί τον παχυλό μισθό των 20 εκατομμυρίων δολαρίων ανά ταινία. Γνωστοί ηθοποιοί όπως ο Τζέιμς Γουντς, ο Αλεκ Μπάλντουιν, ο Ντόναλντ Σάδερλαντ και ο Στιβ Μπουσέμι ακούγονται στο Final Fantasy συμπληρώνοντας με ανθρώπινο στοιχείο έναν καταιγισμό οπτικών εφέ. Οσο για την Ακι Ρος, η φωνή της είναι της Μινγκ Να που είχε μιλήσει και ως «Ποκαχόντας».

Το 2001 ήταν ακόμα νωρίς για να παράτολμες προβλέψεις γύρω από την ολοκληρωτική κατάκτηση του κινηματογράφου από την ψηφιακή τεχνολογία στο απώτερο μέλλον, όμως το «Final Fantasy: The spirits within», ήταν μια αφετηρία προς έναν έστω αινιγματικό προορισμό. Πολλοί παράγοντες του Χόλιγουντ, τότε, εξέφραζαν την άποψη ότι η ψηφιακή κινηματογραφική παραγωγή αλλά και η διανομή της σύντομα θα προκαλέσουν ριζοσπαστικές αλλαγές πάνω στον τρόπο με τον οποίο οι ταινίες γυρίζονται, μοντάρονται και τροφοδοτούνται στα multiplex. Ας μην ξεχνάμε ότι εδώ και πολλά χρόνια πίσω από κάθε υπερπαραγωγή, κρίνεται αναγκαία η χρήση των ψηφιακών εφέ, ακόμα και όταν αυτή η παραγωγή είναι ο «Μονομάχος», για τον οποίο κατασκευάστηκε η αρχαία… Ρώμη. Ποιος όμως θα μπορούσε να περιμένει ότι η επέλαση της τεχνολογίας θα κατακτούσε κάποτε το απρόσιτο και πέρα για πέρα ανθρώπινο βασίλειο της ηθοποιίας;

Επίσης, πριν από 20 χρόνια κάποιοι ηθοποιοί, ανάμεσά τους και ο Τομ Χανκς, είχαν εκφράσει δημοσίως τις ανησυχίες τους μην μπορώντας να ανεχθούν το γεγονός ότι οι προσεκτικά επιλεγμένοι ρόλοι τους, ήρωες που για να τους ενσαρκώσουν κατέβαλαν τεράστιο κόπο, μπορούσαν πια να «διαφθαρούν» από την αντιγραφή «ερασιτεχνών» ηθοποιών που έχουν προγραμματιστεί από κομπιούτερ. Η χρήση των ψηφιακών ηθοποιών δεν προέρχεται μόνο από την πιθανή αντικατάσταση των ζωντανών ηθοποιών αλλά στο ότι η τεχνολογία είναι σε θέση να δημιουργήσει εικονικούς ηθοποιούς σύμφωνα με τα πρότυπα των πραγματικών!

ΕΝΑ ΠΡΟΣΦΑΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ. Και φτάνουμε στο σήμερα. Πριν από λίγο καιρό την εμφάνισή της στις ελληνικές αίθουσες έκανε η ταινία «Resident Evil: Death island» του Εϊσίρο Χατσούμι, το τελευταίο μέρος της επιτυχημένης animated σειράς ταινιών, που διαδραματίζεται στο σύμπαν των βιντεοπαιχνιδιών «Resident Evil». Το παιχνίδι εμφανίστηκε το 1996 και η επιτυχία του εδραίωσε το είδος του «τρόμου επιβίωσης», το οποίο εξελίχθηκε ακόμα περισσότερο μέσα στα χρόνια χάρη στις ιδέες, τους μηχανισμούς και τις πρακτικές που εισήγαγαν οι συνέχειες, δημιουργώντας τελικά μια ολόκληρη σχολή που υιοθέτησαν ακόμα και παιχνίδια διαφορετικών ειδών. Τροφοδότησε πολλές ακόμα ταινίες και στην τελευταία βλέπουμε και πάλι ψηφιακές CGI φιγούρες που θυμίζουν ανθρώπους αλλά δεν είναι. Οι φωνές μόνο των χαρακτήρων είναι επαγγελματιών ηθοποιών, ανάμεσά τους ο Κέβιν Ντόρμαν, ο Μάθιου Μέρσερ, ο Νικόλ Τόμπκινς, ο Εριν Καχίλ, η Στέφανι Πανισέλο και η Σάλι Σαφιότι. Η ταινία αποδεικνύει ότι τo videogame μπαίνει για τα καλά πλέον στα λημέρια του σινεμά. Παρότι η αντικατάσταση της ανθρώπινης σάρκας από ένα ψηφιακό ολόγραμμα στον κινηματογράφο είναι σχεδόν απίθανο να είναι καθολική, το γεγονός δεν παύει να προκαλεί μια ανησυχία που πολύ πιθανόν να εξηγεί κάπως τις βάσιμες διαμαρτυρίες των απεργών ηθοποιών που ενδεχομένως να προβλέπουν το μέλλον.