Ο λαϊκισμός στην Ευρωπαϊκή Ενωση

Ο λαϊκισμός στην ΕΕ δεν περιορίζεται μόνο στην Ουγγαρία και την Πολωνία. Η Λεπέν ισχυροποιεί τη θέση της στη Γαλλία ενώ στην Ιταλία η Τζόρτζια Μελόνι είναι πρωθυπουργός. Παρ’ όλ’ αυτά η δύναμη των λαϊκιστών στην Ευρωζώνη δεν είναι τόσο επικίνδυνη όσο πολλοί αναλυτές νομίζουν. Και αυτό για τέσσερις λόγους.

1 Οπως είναι γνωστό η παγκοσμιοποίηση δεν καταργεί αλλά μειώνει την αυτονομία του κράτους στην Ευρώπη και σ’ άλλες χώρες. Είναι γι’ αυτό τον λόγο που οι λαϊκιστές είναι υπέρ της αποπαγκοσμιοποίησης. Αφού η τελευταία δίνει την ευκαιρία σε λαϊκιστές να αποφεύγουν τις δημοκρατικές αξίες και το κράτος δικαίου που η ΕΕ απαιτεί από όλα τα κράτη – μέλη.

Υπάρχουν βέβαια τάσεις αποπαγκοσμιοποίησης σε περιόδους κρίσεων (πανδημία, οικονομική κρίση του 2008 – 2009). Ομως σήμερα η παγκοσμιοποίηση είναι κυρίαρχη. Παρ’ όλη την ιδέα του προέδρου Biden να χωρίσει τον κόσμο σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα, αυτό των ΗΠΑ και των συμμάχων τους και αυτό της Κίνας και των χωρών που ακολουθούν το οικονομικό μοντέλο της. Πέρα από πολλές χώρες που δεν ταυτίζονται ούτε με το αμερικανικο ούτε με το κινεζικό μοντέλο, η ΕΕ δεν δέχεται το λεγόμενο decoupling που ο αμερικανός πρόεδρος είχε στο μυαλό του. Η ΕΕ και κυρίως η οικονομικά κυρίαρχη Γερμανία δεν θέλει με κανέναν τρόπο να διακοπούν οι οικονομικές σχέσεις τους με τον κινεζικό γίγαντα. Επιπλέον σε ό,τι αφορά την επιστήμη, την τεχνολογία και την παγκόσμια καταναλωτική κουλτούρα που τα ΜΜΕ έχουν δημιουργήσει, η αποπαγκοσμιοποίηση σήμερα δεν είναι δυνατή.

2 Στο παρελθόν οι λαϊκίστικές κυβερνήσεις της ΕΕ κατόρθωναν να αγνοήσουν τις δημοκρατικές αξίες και το κράτος δικαίου χωρίς επιβολή κυρώσεων. Για παράδειγμα η Πολωνία ήταν εναντίον του κράτους δικαίου. Με το επιχείρημα πως η πολωνική κυβέρνηση έχει κάθε δικαίωμα να αποφασίζει τον βαθμό αυτονομίας που πρέπει να έχουν οι δικαστές. Μ’ άλλα λόγια το εθνικό υπερισχύει του ευρωπαϊκού υπερεθνικού. Τώρα όμως οι ευρωπαϊκές Αρχές έχουν βρει τρόπους να μειώσουν τη λαϊκίστικη αυτονομία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να μειώσει σημαντικά την τεράστια οικονομική βοήθεια που δίνει στα κράτη – μέλη. Για παράδειγμα ο Ορμπαν προσπάθησε να εξακολουθήσει την αντιδημοκρατική, λαϊκίστικη πολιτική του. Ο επίτροπος του προϋπολογισμού τον προειδοποίησε πως θα υπάρξουν σοβαρές κυρώσεις. Ο ούγγρος ηγέτης υποσχέθηκε πως θα αλλάξει την αντιδημοκρατική πολιτική του. Επειδή δεν την άλλαξε δεν πήρε ένα μεγάλο μέρος των πόρων που η κυβέρνησή του περίμενε. Κάτι παρόμοιο συνέβη με την ιταλίδα πρωθυπουργό που άλλαξε σημαντικά τον νεοφασιστικό λόγο της γιατί, μεταξύ άλλων, δεν ήθελε να χάσει τη χρηματοδότηση του Next Generation EU. Το ίδιο συμβαίνει σήμερα με το Μεταναστευτικό. Η Επιτροπή τελικά αποφάσισε όσες κυβερνήσεις όπως η Ουγγαρία και Πολωνία για «πολιτισμικούς» λόγους δεν θέλουν να δεχτούν τον αριθμό προσφύγων που τους αναλογεί μπορούν να το κάνουν πληρώνοντας 20.000 ευρώ για κάθε μετανάστη που δεν δέχονται. Οπως ήταν αναμενόμενο, μεταξύ άλλων η Ουγγαρία και Πολωνία διαμαρτύρονται. Αλλά σήμερα δεν μπορούν να αποφύγουν την πληρωμή. Αν το κάνουν δεν θα πάρουν τη σημαντική βοήθεια που η Ευρωπαϊκή Ενωση δίνει στα μέλη της.

3 Οι λαϊκιστές ηγέτες, μετά το φιάσκο του Brexit, αντελήφθησαν πως η απειλή της εξόδου δεν λειτουργεί πια. Ούτε η Λεπέν, ούτε ο Σαλβίνι, ούτε η Μελόνι επιθυμούν πλέον exit. Απλά προσπαθούν ν’ αλλάξουν το σημερινό πλαίσιο από μέσα. Πράγμα που κατά τη γνώμη μου δεν είναι δυνατόν. Η ΕΕ, παρ’ όλο που δεν είναι μεγάλη γεωπολιτική δύναμη, στο οικονομικό και πολιτικό επίπεδο έχει καταστεί ένας σημαντικός παίκτης στην παγκόσμια αρένα.

4 Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ενωσης, ο καπιταλισμός κυριάρχησε σχεδόν σ’ όλες τις χώρες. Μπορεί κανείς να διακρίνει τρία καπιταλιστικά υποσυστήματα. Το νεοφιλελεύθερο όπου ο κύριος αντιπρόσωπος είναι οι ΗΠΑ, το αυταρχικό της Κίνας και το σοσιαλδημοκρατικό της ΕΕ.

Βέβαια για μερικούς αναλυτές η ΕΕ δεν είναι πια σοσιαλδημοκρατική. Αφού μετά τη χρυσή εποχή της (1945 – 1975) ο αριθμός των σοσιαλδημοκρατικών και σοσιαλιστικών κομμάτων έχει μειωθεί. Αλλά στο μεταεθνικό επίπεδο η ΕΕ παρ’ όλες τις προφανείς δυσλειτουργίες της (π.χ. το Qatargate), έχει ξεπεράσει την κρίση της δεκαετίας του ’70. Παρ’ όλο που μερικά από τα μέλη της δεν είναι δημοκρατικά, συνδυάζει μια εκλεγμένη βουλή, μια σχετική δυναμική οικονομία (τουλάχιστον πριν από την ουκρανική κρίση) και ένα ανεπτυγμένο σύστημα κοινωνικής παροχής που δεν υπάρχει ούτε στις ΗΠΑ ούτε στην Κίνα. Παρ’ όλο που δεν έχει σημαντική γεωπολιτική δύναμη, έχει εξελιχθεί σ’ έναν σημαντικό παίκτη στην παγκόσμια αρένα. Η ιδέα της κατάρρευσης ή της διάβρωσής της από τον λαϊκισμό δεν είναι πειστική.

Τα παραπάνω δεν σημαίνουν βέβαια πως δεν απαιτείται παραπέρα κινητοποίηση και αγώνας εναντίον του λαϊκισμού από δυνάμεις της κοινωνίας των πολιτών και από τα κεντροαριστερά κόμματα σε εθνικό και μεταεθνικό επίπεδο.

Βεβαίως σ’ ένα παγκόσμιο επίπεδο παρατηρούμε την άνοδο της Δεξιάς και της Ακρας Δεξιάς. Αυτό όμως οφείλεται λιγότερο στον ευρωπαϊκό λαϊκισμό και περισσότερο στον αντιδημοκρατικό χαρακτήρα των δύο υπερδυνάμεων – της Κίνας και της Τραμπικής Αμερικής. Και οι δύο δυνάμεις ασχολούνται λιγότερο με τους παγκόσμιους κινδύνους (απίστευτες παγκόσμιες ανισότητες, μαζική φοροδιαφυγή των πλουσίων και των παντοδύναμων tech corporations) και λιγότερο με τη σωτηρία του πλανήτη. Σωτηρία που προϋποθέτει συνεργασία μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ.

Ο Κίσινγκερ που πρόσφατα συνάντησε τον κινέζο πρόεδρο τόνισε πως αν στην επόμενη δεκαετία η αμερικανοκινεζική διαμάχη συνεχιστεί υπάρχει κίνδυνος ολικής καταστροφής.

Ο Νίκος Μουζέλης είναι ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας LSE