«Σε μια μετέωρη συνθήκη ανάμεσα στο ψηφιακό και το χειροπιαστό»

Ο πρώτος κύκλος σπουδών της είναι η αρχιτεκτονική. Συνέχισε στο Λονδίνο κάνοντας στροφή προς τον σχεδιασμό ψηφιακού περιβάλλοντος και συνέχισε να ταξιδεύει ως νομάς της ψηφιακής δημιουργίας παράγοντας κινούμενες εικόνες, ήχους, τυπώματα και γλυπτικές εγκαταστάσεις που διερευνούν τη σχέση και κατάρρευση των ορίων μεταξύ ψηφιακού χώρου και φυσικής πραγματικότητας. Λίγο πριν απ’ το ταξίδι της στον γαλλικό νότο για το πρόγραμμα καλλιτεχνικής διαμονής στην Αρλ στο Ιδρυμα Luma η Εύα Παπαμαργαρίτη λέει πως η εσωτερική δράση, η κατάπτωση και η ασάφεια θεμελιώνουν παράξενους κόσμους. Αυτούς που παρουσιάζει στα έργα της:

«Το έργο που θα παρουσιάσω στην Αρλ αναφέρεται στο νερό. Για μένα είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η πόλη διαπερνάται από έναν ποταμό, τον Ροδανό. Ξεκινάει από την Ελβετία σε μέρη με καταρράκτες και καταλήγει στη Μεσόγειο. Αν δεις από ποια σημεία περνάει, από ποιες πόλεις, ποιες χώρες και πόση δύναμη κατέχουν αυτές και πώς από τον Μεσαίωνα έως και σήμερα ο ποταμός έχει γίνει πυλώνας ζωής και διασύνδεσης καταλαβαίνεις ότι η διαδρομή του διαμορφώνει το πλαίσιο ύπαρξης. Η Αστρίντα Νεϊμάνις, στη φεμινιστική της θεωρία έχει γράψει κάτι πολύ ωραίο που με ακολουθεί στην πρακτική μου σε σχέση με τα όντα που δημιουργώ: τα σώματα γίνονται πάντα άλλα σώματα. Στο οικοσύστημα του νερού αυτό είναι το βασικό χαρακτηριστικό. Είναι μία κατεύθυνση επιβίωσης».

Πώς φτιάχνεις έναν κόσμο από νερό;

Η αρχική σκέψη είναι να πάρω ένα έναυσμα από τη ροή του ποταμού και πως διατρέχει τις χώρες, την ιστορία και την οικονομία τους. Με ενδιαφέρει να δω και τη σχέση της ίδιας της Αρλ με το νερό και πόσο διαφορετική είναι μια πόλη όταν απουσιάζει από αυτήν το υγρό στοιχείο. Προσωπικά γνωρίζω την αντίθεση αυτή καθώς έχω μεγαλώσει στη Λάρισα – πόλη με ποτάμι – και περάσει μέρος των φοιτητικών μου χρόνων στον Βόλο όπου εκεί είναι πολύ έντονη η συνθήκη του νερού. Αλλά και, αργότερα, όταν για πολλά χρόνια βρέθηκα στο Λονδίνο και τον Τάμεση. Μέσα από τα ταξίδια μου σε διαφορετικές χώρες και ηπείρους κατάλαβα πόσο σημαντική είναι η παρουσία ή η απουσία του νερού. Η Αρλ είναι ένα περιβάλλον τελείως διαφορετικό από όλες αυτές τις πόλεις όπου έχω ζήσει. Είναι μεσαιωνική και με πιο κλειστό σύστημα. Ξεκινάω λοιπόν να δουλεύω μαζεύοντας πράγματα, διάφορες υφές και αποσπάσματα από το περιβάλλον, από παρατηρήσεις δικές μου.

Τι χαρακτηρίζει τα διάφορα στάδια της δουλειάς σου;

Προφανώς υπάρχει ένα αόρατο νήμα που ενώνει αυτά τα ετερόκλητα στοιχεία. Είναι σαν τα σύμπαντα στις ιστορίες των κόμικς. Οπως το σύμπαν της εταιρείας Marvel για παράδειγμα. Υπάρχουν διαφορετικά στιγμιότυπα και διαφορετικές αφηγήσεις που θα μπορούσαν να ανήκουν σε ένα κοινό σύμπαν, με τη λογική του world building, της δημιουργίας κόσμων. Η συνθήκη αυτή υπάρχει πολύ έντονη στον τρόπο που σχεδιάζω. Ακόμα και τα στοιχεία props που βάζω, τα γλυπτά που βγαίνουν από το ψηφιακό στο φυσικό περιβάλλον, οι ήχοι, τα ηχητικά περιβάλλοντα που κατασκευάζω, στήνω και συνθέτω. Οπως και το χιμαιρικό στοιχείο που έχουν οι χαρακτήρες, οι πρωταγωνιστές των έργων μου. Νομίζω θα μπορούσαν δυνητικά να υπάρχουν σε ένα ατελείωτο τερέν όπου συνδέονται, κάποιες φορές συναντιούνται, κάποιες φορές χωρίζονται, κάποιες φορές η μία αφήγηση μπλέκεται με την άλλη. Υπάρχουν σίγουρα κοινά νήματα στους πρωταγωνιστές μου ακόμα και με τα πρώτα μου έργα που ήταν διαφορετικά και σε επίπεδο συνθετικό και σε επίπεδο τεχνικών. Υπάρχουν κοινά στοιχεία ακόμα και στον τρόπο που τα αντιμετωπίζει το βλέμμα.

Είναι βλέμμα πανοπτικό;

Ερχεται μέσα από την κάμερα για να υποδείξει. Είναι ένα βλέμμα της περιπλάνησης, διερευνητικό κυρίως. Εχει να κάνει με το πώς κοιτάζω κι εγώ τα πράγματα. Μου αρέσει να παρατηρώ αρκετά, να παραμένω και ξαφνικά να φεύγω και να αλλάζω εντελώς ροή και ενέργεια. Είναι ένα βλέμμα που προσπαθεί να αντιληφθεί τι τρέχει. Το έχω γράψει σε ένα βίντεό μου, όπου είναι δύο χαρακτήρες. Πρόκειται για ένα ζωόμορφο ΑΙ, μία οντότητα τεχνητής νοημοσύνης και έναν άνθρωπο ο οποίος υπονοείται από τη φωνή του. Αυτοί οι δύο χαρακτήρες προσπαθούν ο ένας να καταλάβει τον άλλον μέσα από ερωτήσεις.

Οπως αυτό που συμβαίνει τώρα, για παράδειγμα, που συνομιλούμε με το ChatGPT.

Αυτό το έκανα λοιπόν το 2016 με το Precarious Inhabitants σε μία έκθεση στο Λονδίνο. Μέσα από αυτή τη δυναμική αλληλεπίδραση που κατασκευάζεται realtime, δηλαδή εκείνη την ώρα, η κάθε οντότητα διερευνά και τα όριά της απέναντι στο άλλο μέσα από το δικό μου κείμενο βέβαια, αφού τότε δεν είχαμε τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης για επικοινωνία. Πάντως ούτε τώρα θα χρησιμοποιούσα AI. Κοιτάζοντας ξανά αυτό το έργο αντιλαμβάνομαι πως κάποια από αυτά τα στοιχεία συνεχίζουν να με απασχολούν. Για να επιστρέψω στην έννοια του βλέμματος και της κάμερας, ο θεατής στα έργα μου ποτέ δεν έρχεται αντιμέτωπος αμέσως με το στοιχείο του παράξενου ή του ανοίκειου.

Οπως στα θρίλερ που αρχικά σε πάει η κάμερα διερευνητικά σε κλειστό πλάνο και καθώς ανοίγει νιώθεις τον κίνδυνο ή την αδιόρατη απειλή ότι τώρα κάτι θα γίνει.

Νομίζω ότι διαπερνά με αυτό τον τρόπο και την κίνηση που έρχεται να συσταθεί μέσα από την πολλαπλότητα επιπέδων και κλίμακας. Υπάρχει ένα λίμπο στα έργα μου. Οι χαρακτήρες μου, τα συναισθήματα που προκαλούνται, μία αίσθηση μουδιάσματος, ή έκστασης, προκαλούν αυτές τις ενδιάμεσες καταστάσεις. Το ανοίκειο αποδίδεται μέσα από αυτήν την αδυναμία εξήγησης των καταστάσεων. Υπάρχει μια συνθήκη γκροτέσκο στον τρόπο που χτίζω τις μορφές των χαρακτήρων μου, γιατί είναι πλάσματα που έχουν κάποια χαρακτηριστικά ανθρώπου. Από την άλλη, μπορεί να προσομοιάζουν και σε χαρακτήρες από βίντεο γκέιμ. Προσωπικά προτιμώ «το ανάμεσα», δηλαδή η εικόνα να μην είναι σούπερ ευκρινής και γυαλιστερή, αλλά ο τρόπος που θα δημιουργήσω τους χαρακτήρες και τον κόσμο να προέρχεται από μια διαδικασία αποσύνθεσης.

Πόσο δεμένη είσαι με τον υπολογιστή σου;

Στο σημειωματάριό μου μπορώ να ξεκινάω να στήνω σενάρια και να σημειώνω έργα που θα κινούνται, άλλα που θα γίνουν τυπώματα σε υφάσματα ή κάποια που θα βγουν στο φυσικό οικοσύστημα. Κυρίως δουλεύω με τον υπολογιστή αλλά με παράδοξο τρόπο. Τελευταία σε μία ανάθεση έργων που έδειξα στη Γερμανία δημιούργησα μια δικάναλη εγκατάσταση σχεδόν όλη βασισμένη σε ψηφιακό σχεδιασμό. Παράλληλα δημιούργησα μια γλυπτική εγκατάσταση από πηλό, για την οποία αναρωτιέσαι για την υλικότητά της επειδή έβαψα τα γλυπτά με μια συνθετική διαδικασία την οποία κάνουν για τις βαφές αμαξιών και μηχανών. Το τελικό αποτέλεσμα που εμφανίζεται έχει προκύψει από κάτι που έχω φτιάξει με τα χέρια μου. Ενώ το αρχικό στάδιο το έχω σχεδιάσει και επεξεργαστεί στον υπολογιστή. Πάλι δηλαδή βρίσκομαι σε λίμπο. Σε μία μετέωρη συνθήκη.

Οι δύο πραγματικότητες, του ψηφιακού και του φυσικού περιβάλλοντος, δεν σε εξαντλούν;

Η εξάντληση και η κατάρρευση υπάρχουν επίσης στη δουλειά μου. Προκύπτει σίγουρα από τη δυνατότητα της συνεχούς σύνδεσης, από το ότι μπορείς ανά πάσα στιγμή να δεχτείς ή να γίνεις και πομπός και δέκτης πληροφοριών, εικόνων, λέξεων. Είσαι διαρκώς σε εγρήγορση. Αλλά ίσως αυτό που εννοώ στιγμή της παράδοσης ή της γαλήνης μπορεί και να είναι η αποδοχή αυτής της κατάστασης. Και από τη στιγμή που είναι πλέον μέρος της ταυτότητάς μου δεν θα το πολεμήσω.

Δημιουργείς και τη μουσική στα έργα σου, έχοντας και έναν DJ εαυτό;

Παράγω τους ήχους. Πιο παλιά έκανα πειραματισμούς ως dj, τώρα το κάνω μόνο με φίλους για να ξεφύγω από τη δική μου ταυτότητα. Αλλά η μουσική από πολύ μικρή ηλικία ήταν μέσα στη ζωή μου. Η μητέρα μου έβαζε τη Λιλιπούπολη για να με παίρνει ο ύπνος. Ακόμα έχω στο κεφάλι μου τις φωνές των χαρακτήρων. Μέχρι την εφηβεία ακολουθούσα ό,τι άκουγε ο μεγάλος μου αδελφός. Μετά άρχισα να αγοράζω CD από ένστικτο και να ακούω μουσικές που διαφορετικά δεν θα άκουγα.

Από ένα σημείο και μετά, προέκυψε σαν μια επιθυμία έκφρασης για μένα και η μουσική μπήκε στο έργο μου. Οχι ως μελωδία, αλλά με καταγραφές ήχων που προηγούνται στη διαδικασία παραγωγής ενός έργου. Αντιλαμβάνομαι κάπως πιο ολιστικά το τι θέλω να συνθέσω. Εχω μια ιδέα που είναι λίγο ασαφής σαν να είμαι μέσα σε ένα θολό τοπίο μέσα στην ομίχλη και ξαφνικά αρχίζουν και εμφανίζονται πράγματα ως δικές μου επιλογές. Ειδικά με τα κρουστά επειδή έχω μια αίσθηση ρυθμού περίεργη και είμαι αυτοδίδακτη χωρίς να ξέρω τίποτα τεχνικό, μπορώ να ακούω κάτι και να παράξω ήχους για τα έργα μου που έχουν ενδιαφέρον ή που μπορεί να πιάσουν ένα momentum. Εκείνη τη στιγμή δηλαδή που ο ήχος σε τομή με την εικόνα θα δημιουργήσει μια συνθήκη με την οποία μπορείς συναισθηματικά να συνδεθείς. Τώρα το πώς θα το αντιληφθεί ο κάθε θεατής, δεν μπορείς να το προβλέψεις.