Αναγέννηση για τα ψηφιδωτά της Μονής Βατοπεδίου

Δεν είναι απλώς σπάνια επειδή είναι μόνο τέσσερα καθώς το υλικό και η τεχνική κατασκευής τους απαιτούσε πολύ υψηλό κόστος. Είναι τα μοναδικά που σώζονται σε μονή του Αγίου Ορους, στο καθολικό εκείνης του Βατοπεδίου. Βγαλμένα τα περισσότερα από χέρι σπουδαίων μαστόρων που με ψηφίδες μόλις λίγων χιλιοστών κατάφεραν να αποδώσουν με ζωγραφική λεπτομέρεια μορφές και εκφράσεις στα πρόσωπα πριν από 10 αιώνες, σήμερα στέκουν «πληγωμένα» από σταγόνες κεριού, περιττώματα πουλιών και μικρά καρφιά, κατάλοιπα προηγούμενων επεμβάσεων. Κατάσταση που αναμένεται να αλλάξει σύντομα, καθώς πρόκειται να εφαρμοστεί η εμπεριστατωμένη μελέτη συντήρησής τους, η οποία εγκρίθηκε προ ημερών από τα μέλη του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου.

Γυάλινες σε διάφορα χρώματα και κάποιες με φύλλο χρυσού από 2 έως το πολύ 13 χιλιοστά – ανάλογα την παράσταση – είναι οι ψηφίδες που συνθέτουν τις παραστάσεις στο δεύτερο τη τάξει αθωνικό μοναστήρι, το οποίο ιδρύθηκε λίγο πριν το 985 από επιφανείς κτήτορες από την Αδριανούπολη. Η πρώτη είναι του Ευαγγελισμού, στον κυρίως ναό και συγκεκριμένα στους πεσσούς κάτω από τον τρούλλο, τοποθετημένη σε περίοπτη θέση, ώστε να επισημαίνεται η αφιέρωση του καθολικού στη μνήμη του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου με διαστάσεις 1,85 Χ 0,98 μ. Η δεύτερη, της Δέησης, διαστάσεων 3.16 Χ 1.92 μ. βρίσκεται στη λιτή, στον εσωτερικό νάρθηκα των μοναστηριών, στον οποίο διεξάγεται η ακολουθία της λιτής, μια μικρή ακολουθία που ψάλλεται ως επί το πλείστον κατά τις ολονυκτίες την παραμονή μεγάλων εορτών, πάνω από την είσοδο.

Και οι δύο χρονολογούνται στα τέλη του 11ου ή τις αρχές του 12ου αιώνα και τόσο η άψογη τεχνική των συνθέσεων όσο και ο μεγάλος αριθμός χρυσών ψηφίδων που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή τους, οδηγούν τους ειδικούς να εκτιμούν πως δημιουργήθηκαν από το χέρι καλλιτέχνη της Κωνσταντινουπόλης. Το χέρι ενός άλλου σπουδαίου ψηφοθέτη «διακρίνεται» στη δεύτερη σκηνή Ευαγγελισμού, εκείνη που πλαισιώνει τη Δέηση και χρονολογείται στα τέλη του 13ου ή τις αρχές του 14ου αιώνα και συνδέεται με την καλλιτεχνική αναγέννηση της εποχής των Παλαιολόγων. Η εν λόγω παράσταση μάλιστα δεν αποκλείεται να φέρει την υπογραφή του εργαστηρίου που δούλεψε στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης. Και τελευταία είναι η απεικόνιση του Αγίου Νικολάου, πάνω από την είσοδο του ομώνυμου παρεκκλησίου. Για το συγκεκριμένο έργο οι ερευνητές ερίζουν καθώς άλλοι το τοποθετούν στα τέλη του 11ου αιώνα και άλλοι στα τέλη του 13ου με αρχές 14ου αιώνα, άποψη που θεωρείται και η επικρατέστερη.

Για να μπορέσουν οι επιστήμονες να διαπιστώσουν τις φθορές και να τεκμηριώσουν την παθολογία των πολύτιμων ψηφιδωτών επιστράτευσαν πολλές διαφορετικές μεθόδους και διαπίστωσαν όχι μόνο χαλαρές, αποκολλημένες και σπασμένες ψηφίδες, αλλά και ρωγμές της ψηφιδωτής επιφάνειας, υπολείμματα προηγούμενων επεμβάσεων αποκατάστασης, ίχνη από λιπαρές ουσίες, αλλά και σταγόνες κεριού (στον Ευαγγελισμό της Λιτής), όπως και περιττώματα πουλιών (στον Αγιο Νικόλαο) και δυσχρωματισμούς σε ορισμένες ψηφίδες.

Η επόμενη μέρα – βάσει της μελέτης, την οποία εισηγήθηκε η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων, του υπουργείου Πολιτισμού, Μαρία Μερτζάνη – θα βρει τα τέσσερα μοναδικά εντοίχια ψηφιδωτά του Αγίου Ορους με την επιφάνειά τους  αφαλατωμένη και καθαρισμένη από επικαθίσεις, λιπαρούς λεκέδες και χρωστικές ουσίες, με στερεωμένες τις απομειωμένες και χαλαρές ψηφίδες τους, όπως και την υποδομή τους, ενώ προβλέπεται και η αισθητική αποκατάστασή τους, όπου κρίνεται απαραίτητη, χωρίς όμως να υπάρξουν, όπως διευκρινίστηκε, επεμβάσεις στα πρόσωπα, στα οποία αποδίδονται με εξαιρετικό τρόπο οι εκφράσεις από τη στιγμή που δεν κρίνεται απαραίτητο.