Ποιο ελληνικό καλοκαίρι θέλουμε;

Τον Μάιο του 1933 ο Κριστιάν Ζερβός στo λογοτεχνικό περιοδικό του «14 rue du Dragon» ανακοίνωνε ότι το 4o Διεθνές Συνέδριο Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής – CIAM αντί για την (προγραμματισμένη) Μόσχα θα γινόταν με μία κρουαζιέρα στη Μεσόγειο. Η ημερομηνία του ταξιδιού ορίστηκε από τις 29 Ιουλίου έως τις 13 Αυγούστου 1933. Οργανωτής αυτού του ταξιδιού από τη Μασσαλία στην Αθήνα και στα νησιά του Αιγαίου ήταν η ελληνική ναυτιλιακή εταιρεία Neptos, με έδρα το Παρίσι. Οι ιδιοκτήτες της, Λεωνίδας και Ανδρέας Εμπειρίκος, διέθεσαν το ατμόπλοιο «Πατρίς ΙΙ» για να έχουν όλες τις ανέσεις κατά το εν πλω συνέδριό τους.

Ο διευθυντής του Neptos, σημειώνει ο Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας, «ήταν ο ακούραστος πατριώτης Ηρακλής Ιωαννίδης. […] Του είχε κολλήσει μια ιδέα που του είχε γίνει εμμονή. Ενας μόνο τρόπος υπάρχει για να σωθεί η Ελλάδα οικονομικώς: ο τουρισμός…». Ο Ηρακλής Ιωαννίδης είχε διαισθανθεί την κατάρτιση μίας συνολικής πολιτιστικής στρατηγικής του τουρισμού. Το 1930 είχε ξεκινήσει τις κρουαζιέρες του «Πατρίς ΙΙ» από τη Μασσαλία. Κυκλοφόρησε τότε το πρώτο διαφημιστικό έντυπο του Neptos, στο εξώφυλλο του οποίου πρόβαλλε το γραφιστικό σχέδιο μίας λεπτομέρειας του ατμόπλοιου με μότο «Croisiere en Grece». Στις σελίδες του ξεχώριζαν οι φωτογραφίες του Φρεντ Μπουασονά, φίλου του Ιωαννίδη, κείμενα τεχνοκριτικών, ιστορικών συγγραφέων. Ετσι ο έμπειρος πράκτορας έπεισε τον ελβετό ιστορικό τέχνης Ζίγκφριντ Γκίντιον – γενικός γραμματέας του CIAM – να μην επισκεφθούν την Κνωσό και τη Φαιστό στην Κρήτη, προτείνοντας μία ήρεμη κρουαζιέρα στο Αιγαίο.

Μετά το εν πλω 4ο Διεθνές Συνέδριο Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής (CIAM IV – Congrès internationaux d’architecture moderne) ο ελβετός αρχιτέκτονας Λε Κορμπιζιέ συγκρότησε το πολεοδομικό κείμενο, τη Χάρτα των Αθηνών, διαμορφώνοντας καθοριστικά τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση των ευρωπαϊκών πόλεων κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Η άφιξη των μοντερνιστών αρχιτεκτόνων – συνέδρων στον Πειραιά, η διαμονή τους στην Αθήνα, η κρουαζιέρα στα νησιά αποτυπώθηκαν στα κείμενα και στις φωτογραφίες τους. Η καταγραφή τους δείχνει μια εκ νέου ανακάλυψη της Ελλάδας. Κυρίως όμως αυτό που ξεχωρίζει είναι η ημερολογιακή ταινία του Λασζλό Μοχόλι – Νάγκι «Architect’s Congress» που κατέγραψε την επίσκεψη των συνέδρων του 4ου CIAM στα ελληνικά νησιά (από 5 έως 8 Αυγούστου 1933). Τότε τα νησιά του Αιγαίου ήταν άδενδρα, άγονα, αντιμέτωπα με τους θυελλώδεις ανέμους. Οι ευρωπαίοι επισκέπτες της νεωτερικότητας συνάντησαν ναυτικούς και κατοίκους «με χαμογελαστά πρόσωπα» όπως θα γράψει στη σύζυγό του Σιμπίλ ο Μοχόλι – Νάγκι από την επίσκεψή τους στη φτωχική Σέριφο που κατά τον Χατζηκυριάκο – Γκίκα βρήκαν να φάνε «μόνο μία κότα».

Η εμπειρία του Αρχιπελάγους σε αυτό το βλέμμα του θεατή ταξιδιώτη είναι η λεπτομέρεια που κρατάμε σήμερα, 90 χρόνια μετά το ιστορικό Συνέδριο. Το τοπίο και οι άνθρωποι της Ιου, της Σερίφου, της Σαντορίνης, της Πάρου καταγράφηκαν ανάμεσα στα πλάνα της φορμαλιστικής ταινίας του Μοχόλι – Νάγκι. Η αρχιτεκτονική του Αιγαίου που βρίσκεται στην εμπειρία και όχι μόνο στη μορφή είχε διαπεράσει το βλέμμα των μοντερνιστών. Ενενήντα χρόνια μετά την ιστορική αυτή συγκυρία και την ταξιδιωτική εμπειρία που διοργάνωσαν οι Ηρακλής Ιωαννίδης, Κριστιάν Ζερβός, Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας βρισκόμαστε σε σύμπλευση με τον απόηχο του εν πλω αρχιτεκτονικού συνεδρίου; Ή λόγω του υπερτουρισμού συμβαίνει αλλαγή πλεύσης;

Η άποψή τους επιδέχεται σύγχρονες, βιώσιμες αρχιτεκτονικές προτάσεις για να πατάει πάνω στο όραμα εκείνης της εποχής; Αρχιτέκτονες και θεωρητικοί απαντούν σήμερα στα «Πρόσωπα».

Δρ Πολύνα Κοσμαδάκη
επιμελήτρια Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, υπεύθυνη Τμήματος Ζωγραφικής, Χαρακτικών και Σχεδίων Μουσείου Μπενάκη
«Ταξίδι μύησης στην απλότητα και καθαρότητα»

O Zervos οραματίστηκε την περίοδο 1931 – 1933 το ταξίδι εν πλω στην Ελλάδα με αφορμή, αρχικά, τη μεγάλη του επιθυμία να επιστρέψει μετά από δεκαπέντε τουλάχιστον χρόνια στη γενέτειρά του, να μελετήσει τον πολιτισμό της υπό το πρίσμα του παρισινού μοντερνισμού και να προτείνει στους φίλους και αναγνώστες του ένα νέο ελληνικό παράδειγμα, αυτό του «αρχαϊκού μοντέρνου». Οπως και στην εκδοτική του δραστηριότητα στα Cahiers d’art σκοπός του ήταν να εντοπίσει περιοχές απ’ όπου στοιχεία του παρελθόντος θα μπορούσαν να μεταπηδήσουν στη σύγχρονη ζωή, παίρνοντας μορφές που θα τους επέτρεπαν να «αναδυθούν και πάλι ανάμεσά μας, νέα όπως και την πρώτη τους φορά». Οι εκδρομές της εταιρείας Neptos, του Ηρακλή Ιωαννίδη, με τον οποίο o Zervos συνεργαζόταν συνέπιπταν με αυτό το πρόγραμμα και εξυπηρετούσαν την ανάδειξη των προκλασικών ερείπιων, του γεωφυσικού περιβάλλοντος των νησιών, αλλά κυρίως και πρωτίστως την υπόσταση των καταλοίπων αυτών σε παρόντα χρόνο και σε αρμονία με τον φυσικό τους χώρο και την καθημερινή ζωή των κατοίκων. Σε άμεση σύνδεση με τα προτάγματα του CIAM για τη «ζωντανή» Ελλάδα, η κρουαζιέρα του 1933 ήταν ουσιαστικά ένα ταξίδι μύησης στην απλότητα και την καθαρότητα πρωταρχικών μορφών που γεννήθηκαν «από ετούτο το φως και ετούτη τη γη», όπως έγραφε ο Siegfried Giedion το 1934. Πραγμάτωση του αυθορμητισμού αλλά και της μυστικής σκέψης και φαντασίας, αυτός ο «μοντέρνος αρχαϊσμός» ευνόησε την καθιέρωση μη κανονιστικών δεσμών μεταξύ παλαιού και καινούργιου και αμφισβήτησε την κλασική τέχνη ως τάχα την «αυθεντική έκφραση της ελληνικής διάνοιας».
Ο υπερτουρισμός, η προώθηση της Ελλάδας ως προορισμού όπου παρέχονται υπηρεσίες καλοπέρασης και η «εξαγωγή» μιας ινσταγκραμικής εικόνας του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου του τόπου κινούνται στην αντίθετη κατεύθυνση: το ταξίδι μύησης έγινε ταξίδι κατανάλωσης εμπειριών, η αρμονία με το φυσικό περιβάλλον σε πολλές περιπτώσεις μπήκε σε δεύτερη μοίρα, η ζωή, ο ρυθμός της, η απλότητά της άλλαξε σε πολλά από αυτά τα μέρη για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των πελατών. Η αυθεντία της κλασικής Ελλάδας υιοθετήθηκε εκ νέου ως η πιο αναγνωρίσιμη και άρα αποτελεσματική μέθοδος διαφήμισης του εγχώριου προϊόντος. Εκεί ακριβώς είναι το σημείο που μπορεί να αξιοποιηθεί η κληρονομιά του Ζερβού: να μας δείξει πως η αλλαγή παραδείγματος συχνά προκύπτει από μια πράξη, μια ελάχιστη χειρονομία, μια δράση που θα αποτελέσει αφετηρία για την επόμενη πρόταση. Ευτυχώς τελευταία συναντάμε, τόσο στο πεδίο της τέχνης όσο και σε αυτό της κριτικής και της διανόησης, πολλές τέτοιες προσπάθειες.

Κώστας Τσιαμπάος
αρχιτέκτονας, επίκουρος καθηγητής, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ
Το τοπικό, το ανώνυμο, το εξωτικό

Στέκεται ευθύς και ακίνητος, με τα χέρια ίσια κάτω να ακουμπούν στους μηρούς του. Το χοντρό βαμβακερό ρούχο που φοράει, δεμένο στη μέση με ζώνη από το ίδιο ύφασμα, τραχύ και μπαλωμένο, καλύπτει ολόκληρο το λεπτό του σώμα. Μια ολόσωμη φόρμα για τη δουλειά· απέριττη, ανθεκτική, αντηλιακή. Ο,τι αφήνεται εκτεθειμένο στον ήλιο είναι σχεδόν μαύρο. Το ψάθινο καπέλο, επίσης για να προστατεύει από τον ήλιο, σκιάζει τα μάτια του και κρύβει το βλέμμα του. Σίγουρα κοιτάζει την κάμερα απέναντί του. Με σφιχτά τα χείλη κάτω από τα λευκά του γένια ο ανώνυμος αγωγιάτης μοιάζει να επιβεβαιώνει τον ρόλο του: ναι, εγώ είμαι. Την κάμερα, που τον σημαδεύει μετωπικά, κρατά ένας λευκός άνδρας με λευκό κοντομάνικο πουκάμισο, ανοιχτόχρωμο παντελόνι και μερικά παραπανίσια κιλά. Ολα καθαρά και σιδερωμένα. Ζώνη, τσάντα, γυαλιά και φορητή κάμερα υψηλής τεχνολογίας. Το κεφάλι του χωρίς καπέλο και τα μαύρα του μαλλιά φιξαρισμένα προς τα πίσω. Είναι ο γνωστός καλλιτέχνης László Moholy-Nagy.
Σε αυτή τη φωτογραφία του Carlo Hubacher, τραβηγμένη στην Αίγινα τον Αύγουστο του 1933, καταγράφεται το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των συνέδρων του 4ου CIAM για το τοπικό, το ανώνυμο, το εξωτικό. Ο Moholy-Nagy έρχεται, ως τουρίστας, να αναδείξει τον ντόπιο αγωγιάτη σε μέρος του genius loci και ταυτόχρονα σε μορφότυπο ενός πρώιμου, ανώνυμου μοντερνισμού, πριν το μοντέρνο· άλλωστε, το κυκλικό καπέλο και η μονόχρωμη φόρμα θυμίζουν, σχεδόν, Bauhaus. Τι άλλο συμβαίνει όμως σε αυτή τη συνάντηση της κάμερας του Moholy-Nagy με το βλέμμα του ανώνυμου Αιγινήτη; Τι ακριβώς βλέπει ο καθένας στον άλλον; Τι καταλαβαίνει ο πρώτος και τι κερδίζει ο δεύτερος; Τι είδους συμφωνία κάνουν; Τι προσδοκούν μέσα από αυτή την ανταλλαγή; Ενενήντα χρόνια μετά, στην Αίγινα και στα άλλα νησιά, ο τόπος, με κάθε έννοια της λέξης τόπος, παραχωρεί τη θέση του σε κάτι άλλο. Αυτό θέλουμε; Και αν όχι τι κάνουμε για αυτό;


Ελενα Ζερβουδάκη
Z-level Architecture
Το ελληνικό καλοκαίρι ως άυλη κληρονομιά
«Αήρ, Ηχος, Φως» ήταν ο τίτλος της ομιλίας του Le Corbusier στην Αθήνα το 1933, περιγράφοντας την αντίληψή του για το νέο ιδανικό περιβάλλον ζωής, σύμφωνα με το μοντέρνο κίνημα. Τα στοιχεία αυτά τα είχε εντοπίσει στο ταξίδι του στο Αιγαίο, όπου η λαϊκή αρχιτεκτονική των Κυκλάδων γίνεται φορέας της «αλήθειας» και ταυτίζεται με το μοντέρνο κίνημα. Στους νησιωτικούς αυτούς κόσμους, τοπογραφία, ιστοριογεωγραφία, περιβάλλον, πολιτισμός, οικονομία συνθέτουν μια μοναδική ταυτότητα. Στα κυκλαδονήσια δεν υπήρχαν ποτέ μεγάλες ιδιοκτησίες ούτε γαιοκτήμονες. Ο ιδιωτικός, ο δημόσιος και ο κοινόχρηστος χώρος συνθέτουν μια μοναδική, αξιοζήλευτη, δημοκρατική συνθήκη ισορροπίας, από την οποία προκύπτει η αρμονία που νιώθουμε όταν βρισκόμαστε στα εξαίσια αυτά κομμάτια γης.
Ο Le Corbusier πρεσβεύει ότι η σωστή οργάνωση των πόλεων απαιτεί την υποταγή του ιδιωτικού συμφέροντος στο συμφέρον της ολότητας. Βασική αρχή του μοντέρνου κινήματος είναι η ανταπόκριση σ’ ένα αίσθημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι αποφάσεις για τη διαμόρφωση και τον ρόλο ενός τόπου είναι πολιτικές. Το φυσικό τοπίο δεν υπάρχει, με την έννοια ότι ακόμα και αυτό, για να παραμείνει άθικτο, στηρίζεται σε μια ανθρώπινη πολιτική επιλογή που το αφήνει προς το παρόν ανεκμετάλλευτο.
Ωστόσο, σήμερα, που η ανάπτυξη συζητείται με οικονομικούς και μόνο όρους, η διατήρηση της ταυτότητας των Κυκλάδων δεν θεωρείται μία εξαιρετική συνθήκη που πρέπει να διαφυλαχθεί. Η πολιτική επιλογή αυτή τη στιγμή στις Κυκλάδες είναι η ανάπτυξη του τουρισμού και του real estate, χωρίς άλλες προδιαγραφές σε σχέση με την ταυτότητα του τόπου, τις διαθέσιμες υποδομές και την περιβαλλοντική τους προοπτική. Εφαρμόζεται η νομοθεσία για τις στρατηγικές επενδύσεις, ΕΣΧΑΣΕ (Ειδικό Σχέδιο Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικών Επενδύσεων) και ΕΣΧΑΔΑ (Ειδικά Σχέδια Χωρικής Ανάπτυξης Δημοσίων Ακινήτων), η οποία επιτρέπει τη δημιουργία πολύ μεγάλων τουριστικών μονάδων. Στρατηγική θεωρείται η επένδυση του ποσού των 100.000.000 ευρώ ή του ποσού των 40.000.000 ευρώ, που δημιουργεί ταυτόχρονα και 150 θέσεις εργασίας.
Σύμφωνα με τον νόμο δεν ακολουθούνται οι πολεοδομικές διατάξεις της περιοχής όσον αφορά τα τετραγωνικά που θα χτιστούν, την πυκνότητα της δόμησης, το ύψος και το ύφος της αρχιτεκτονικής που θα επιλεγεί, τις ζώνες προστασίας, τον αιγιαλό. Επίσης, δεν υπάρχει κάποιο όριο για το πόσες στρατηγικές επενδύσεις μπορούν να γίνουν σε έναν τόπο. Τεράστιες σύνθετες ξενοδοχειακές μονάδες, υδατοδρόμια, μαρίνες, χρήσεις παραλίας και αιγιαλού όλα αποτελούν εν δυνάμει ιδιωτικές αναπτυξιακές επενδύσεις, που μπορούν να υλοποιηθούν στις Κυκλάδες.
Η συγκυρία κατά την οποία ευνοούνται οι στρατηγικές επενδύσεις συμπίπτει με την απόφαση για την παύση της εκτός σχεδίου δόμησης. Επομένως η γη θα χάσει μεν την αξία της για τους μικρομεσαίους, καθώς δεν θα μπορούν πια να την οικοδομήσουν, αλλά οι στρατηγικοί επενδυτές, μέσω του ΕΣΧΑΣΑ, θα μπορούν να οικοδομούν στις εκτός σχεδίου περιοχές. Τη σωστή λοιπόν στιγμή, άφθονη και φτηνή γη περνάει από τους πολλούς στους λίγους, συσσωρεύεται το κέρδος, χάνεται η μικρή κλίμακα και ως εκ τούτου η ταυτότητα των Κυκλάδων.
Πολλοί φίλοι μου από το εξωτερικό έχουν κάνει στις Κυκλάδες τις πρώτες τους διακοπές είτε ως παιδιά με τους γονείς τους, ή ως νεαροί ενήλικοι. Επανέρχονται ξανά – τώρα με τα δικά τους παιδιά – σαν ένα προσκύνημα. Δεν αναφέρονται ποτέ σε αναμνήσεις τεράστιων πολυτελών καταλυμάτων, με παροχές. Οι πρώτες τους αυτές διακοπές εμπεριέχουν τον εκκωφαντικό θόρυβο των τζιτζικιών, το αστείο όνομα του τζατζικιού, τα περπατήματα στα ζεστά μονοπάτια με τη μυρωδιά του θυμαριού, τη θάλασσα, το κρυφτό των αρχαίων λέξεων μέσα στην καθημερινή γλώσσα.
Το να προσελκύσουμε το κοινό που καταναλώνει προορισμούς μέσω αυτοαναφορικών τουριστικών μονάδων, επαναλαμβανόμενης τυποποιημένης αρχιτεκτονικής και παροχών, με βολικό αναγνωρίσιμο design, μέσα σ’ ένα νησιωτικό ντεκόρ, δεν θα μας οδηγήσει μακριά. Αυτό το είδος τουρισμού θα στραφεί σύντομα στα επόμενα μοδάτα resorts σε άλλα σημεία του πλανήτη.
Στο όνομα της τουριστικής ανάπτυξης χάνεται η μεγάλη ευκαιρία της αειφόρου ανάπτυξης με αξιοπρέπεια. Ακόμα και στη Σικελία, όπου τα οικονομικά συμφέροντα αλλά και οι δυνατότητες ανάπτυξης δεν έχουν ξεφύγει από τα χέρια της Μαφίας, ολόκληρες παραθαλάσσιες περιοχές έχουν χαρακτηριστεί ως προστατευμένες. Σ’ αυτές περιλαμβάνονται ολοκληρωμένα οικοσυστήματα, όπως παραλίες για μπάνιο χωρίς ξαπλώστρες και beach bar, φυσικά πάρκα πίσω από τις ακτές με ενταγμένους αρχαιολογικούς χώρους και απαγόρευση δόμησης σε μεγάλη περίμετρο.
Γιατί όχι και στα νησιά μας να υπάρχει περιορισμένος αριθμός παραλιών με υποδομές; Κάποια νησιά, όπως η Σίφνος, αρχίζουν να έχουν τη δική τους φωνή. Αντιστέκονται στα υδατοδρόμια, στις πισίνες, στα υπόσκαφα κτίσματα, καταγγέλλουν παρωχημένες πολεοδομικές διατάξεις. Οπως αυτή που δεν επιτρέπει να επισκευαστούν και να επαναχρησιμοποιηθούν τα αγροτικά κτίσματα, όταν έχει πέσει η οροφή τους.
Για να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα των Κυκλάδων κάθε νησί θα πρέπει να έχει ξεχωριστό τοπικό πολεοδομικό σχέδιο, προσαρμοσμένο στην ταυτότητα και στις ιδιαιτερότητές του, αλλά και στην προοπτική του σε σχέση με ήπιες μορφές ανάπτυξης. Το ΕΣΧΑΣΕ δεν θα πρέπει να έχει εφαρμογή στις Κυκλάδες. Οι οικισμοί θα πρέπει να οριοθετηθούν, η αγροτική γη αλλά και το κυκλαδίτικο τοπίο να καθοριστούν και να προστατευτούν.
Το ελληνικό καλοκαίρι των νησιών και των τζιτζικιών δεν ανήκει μόνο σε εμάς. Ανήκει στην άυλη παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά και εμείς δεν έχουμε δικαίωμα να το στερήσουμε σε κανέναν με ενέργειες χωρίς επιστροφή.


AREA
(Στέλλα Δαούτη, Γιώργος Μητρούλιας, Μιχάλης Ραυτόπουλος)
«Η καταστροφική διατάραξη της ισορροπίας»

Αν σήμερα θεωρούμε τον μουσακά ως εθνικό μας φαγητό, ένα πιάτο που απλώς επινοήθηκε κάποια στιγμή τον 20ό αιώνα, μήπως πρέπει να ξανασκεφτούμε το κυρίαρχο τουριστικό μοντέλο, τον τρόπο δηλαδή που καλούμε τους επισκέπτες να παραθερίσουν στη χώρα μας; Μήπως είναι και αυτό μια – πολύ επιδραστική – κατασκευή; Διαβάζοντας για το ταξίδι στην Ελλάδα του «Πατρίς ΙΙ» διαπιστώvουμε πόσο λίγο έχει αλλάξει από τότε η κυρίαρχη μορφή τουρισμού: αρχαιότητα, θάλασσα και εξωτικοποίηση. Εντάξει, και avocado toast, σεβίτσε, και χιλιόμετρα ξαπλώστρες αλλά επί της ουσίας ο ταξιδιωτικός πράκτορας Ηρακλής Ιωαννίδης ούτε λίγο ούτε πολύ επινόησε τον ελληνικό τουρισμό! Δεν έχει αξία μόνο το τι έγραψε ή συζήτησε η διεθνής πνευματική ελίτ της εποχής για τη μοντέρνα πολεοδομία, στα πλαίσια του τέταρτου συνεδρίου CIAM. Εξίσου σημαντικό είναι το ότι βρέθηκε στην Ελλάδα και φωτογραφήθηκε με φόντο τους ανασκαπτόμενους αρχαιολογικούς χώρους, τα νησιά και τη θάλασσα, αλλάζοντας για πάντα τον τρόπο να τα βλέπουμε.
Ομως διαβάζοντας τα όσα συζητούσαν εν πλω για την πόλη και τον ρόλο της πρωτοπορίας και της αρχιτεκτονικής, η απόσταση που τα χωρίζει από αυτό που έβλεπαν στα νησιά των Κυκλάδων είναι μεγάλη. Παρόλο που ο μοντερνισμός στράφηκε συχνά προς το παρελθόν, οι επείγουσες ανάγκες και οι μεγάλες αλλαγές στις κοινωνίες της εποχής δεν άφησαν τους επιβάτες του «Πατρίς ΙΙ» να «δουν» τους οργανικούς οικισμούς της Μυκόνου και της Σαντορίνης. Αυτούς δηλαδή που λίγες δεκαετίες αργότερα μια επόμενη γενιά αρχιτεκτόνων έσκυψε πάνω για να μελετήσει σχολαστικά. Η αρχιτεκτονική εξάλλου πρέπει να εκφράζει την εποχή της, επομένως τα ερείπια και οι οικισμοί του παρελθόντος μόνο μέσα από μια διαδικασία αφαίρεσης θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα. Και επειδή οι προφητείες, σε μελλοντικό χρόνο εκπληρώνονται μεν, με εντελώς διαφορετικό τρόπο και ουσία δε, η υγιεινιστική εμμονή των συνέδρων του CIAM για την πόλη πήρε τη μορφή χιλιάδων «δεξαμενών κολύμβησης» στα νησιά του Αιγαίου, η πρωτοκαθεδρία της μηχανής μετουσιώθηκε σε χιλιάδες αντλίες θερμότητας και κλιματιστικά ενώ η έμφαση στην αισθητική αφαίρεση απομακρύνει εν τέλει τον επισκέπτη από μία πιο ολοκληρωμένη εμπειρία του τόπου: όλοι θέλουμε να γευτούμε την ντόπια ντομάτα, όμως κανείς δεν ξέρει πού πέφτει το μποστάνι, ή αλλιώς, νόστιμο το κατσικίσιο κρέας αλλά μην τυχόν και μας χαλάσει τη θέα ένα μαντρί. Στο παρακάτω όμως οι αγαπητοί μοντερνιστές χτύπησαν διάνα, έστω και 90 χρόνια μετά: «Η αδίστακτη βία των ιδιωτικών συμφερόντων διαταράσσει καταστροφικά την ισορροπία μεταξύ της δύναμης της οικονομίας από τη μία μεριά και του ισχνού διοικητικού ελέγχου και της αδυναμίας της κοινωνικής αλληλεγγύης από την άλλη».


Στέλιος Γιαμαρέλος
ιστορικός της Αρχιτεκτονικής
Το νησί που γίνεται πόλη

Οι διεθνείς πρωταγωνιστές της μοντέρνας αρχιτεκτονικής μπορεί να ταξίδευαν στις Κυκλάδες το καλοκαίρι του 1933, ο λογισμός τους όμως έτρεχε αλλού. Οι πρωινές τους συζητήσεις στο κατάστρωμα του «Πατρίς ΙΙ» αφορούσαν το μέλλον πόλεων πολύ μεγαλύτερων από τους νησιωτικούς οικισμούς της Ελλάδας – και μακρινών όσο οι διηπειρωτικές αποικίες των δυτικοευρωπαϊκών χωρών που εκπροσωπούνταν στο συνέδριο. Υπό αυτό το πρίσμα, τα ηλιόλουστα τοπία της Ιου, της Σερίφου και της Σαντορίνης που επισκέφτηκαν οι σύνεδροι – με τα μικρά κτίσματα, τους λιγοστούς ανθρώπους, τους βράχους και τα ζωντανά τους – αποτελούσαν μάλλον ένα αντίβαρο στις συζητήσεις τους για τον σχεδιασμό της μελλοντικής πόλης.
Ενενήντα χρόνια αργότερα, βρισκόμαστε ήδη στο μέλλον για το οποίο σχεδίαζαν οι μοντέρνοι αρχιτέκτονες του Μεσοπολέμου. Στους δημοφιλέστερους προορισμούς των Κυκλάδων, η εικόνα είναι τώρα αρκετά διαφορετική. Οι σύγχρονοι επισκέπτες τους δεν συναντούν πλέον οικισμούς με σαφή όρια εντός του κυκλαδικού τοπίου σαν αυτούς που επισκέφτηκαν οι σύνεδροι του 1933. Σήμερα, οι παλιοί αυτοί πυρήνες αποτελούν πυκνώματα σε ένα χαλαρά συνδεδεμένο οικιστικό συνεχές που εκτείνεται σε όλο το νησί με τη μορφή παραθεριστικών κατοικιών ατάκτως ερριμμένων στο τοπίο. Με τον ρυθμό που αναπτύσσεται σήμερα, αυτή η διάχυτη «πόλη» του παραθερισμού κινδυνεύει να καλύψει ολόκληρο το κυκλαδικό νησί. Οντας πρακτικά ασχεδίαστη, η τουριστική πόλη – νησί του 21ου αιώνα αντιμετωπίζει, έτσι, προβλήματα παρόμοια με εκείνα που θέλησαν να επιλύσουν οι σύνεδροι του 1933.
Σε ένα αντίστοιχο συνέδριο στις Κυκλάδες του 2023 λοιπόν, ο λογισμός των συμμετεχόντων θα χρειαζόταν να ξεκινήσει ακριβώς από εδώ, για να επεκταθεί και αλλού. Το κυκλαδικό τοπίο, που φαινόταν μάλλον στατικό το 1933, αποσταθεροποιείται πλέον από τις ραγδαίες και αλληλένδετες διαδικασίες της μονόδρομης τουριστικοποίησης και της κλιματικής αλλαγής. Η θεματική του συνεδρίου του 2023 θα χρειαζόταν να επεκταθεί και πέραν των μεσοπολεμικών ζητημάτων της στέγασης, της αναψυχής, της εργασίας, της κυκλοφορίας και των ιστορικών κτισμάτων, για να καλύψει ερωτήματα όπως η ερημοποίηση της υπαίθρου και η κατασπατάληση πόρων και υποδομών. Αυτά τα επείγοντα και πολυπαραγοντικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πόλεις – νησιά της Ανατολικής Μεσογείου αφορούν, άλλωστε, πολλούς ακόμη τόπους που απειλούνται από τη μονόπλευρη ανάπτυξή τους ως τουριστικοί προορισμοί στον 21ο αιώνα.