Η ζωή που {LF}δεν διάλεξε

Πώς δικαιολογούνται 688 σελίδες μυθιστορίας; Συνήθως, δύσκολα. Είναι δύσκολο να μην περιέχουν πλατειασμούς, επαναλήψεις, φλυαρίες που αραιώνουν τους χυμούς μιας αφήγησης. Τα πρόσφατα «Μαθήματα» του ΜακΓιούαν δεν αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, εξαίρεση. Και είναι κρίμα, γιατί η ραχοκοκαλιά της ιστορίας του είναι τόσο στιβαρή και πλούσια που δεν χρειαζόταν κανένα στήριγμα ή φάρδεμα. Από την πρώτη σελίδα, ο πρώτος σπόνδυλος: η κακοποίηση ενός μικρού παιδιού. Μια κακοποίηση που ανατρέπει τα στερεότυπα, καθώς θύτης είναι μια όμορφη 25χρονη δασκάλα πιάνου που φλέγεται από σαρωτικό ερωτικό πάθος για τον 14χρονο μαθητή της, κεντρικό ήρωα του βιβλίου. Το παιδί φυσικά κολακεύεται, γοητεύεται και υποκύπτει, και έτσι βυθίζεται σε μια σχέση εξουσιαστική, βασανιστική, καταστροφική, τα σημάδια της οποίας θα τον ακολουθήσουν σε όλη του τη ζωή. Τη ζωή που παρακολουθούμε εμείς.

Μια πολύ βρετανική ιστορία

Ο ΜακΓιούαν απλώνει και ξετυλίγει τον βίο του ήρωά του πάνω στον καμβά της χώρας του. Δεν είναι λεπτομέρεια αυτό: όλα είναι αγγλικά – πάρα πολύ αγγλικά. Ο κόσμος και τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα διαθλώνται και φιλτράρονται μέσα από τα μάτια και τα αισθήματα του Ρόλαντ που είναι γέννημα-θρέμμα μιας βρετανικής οικογένειας σημαδεμένης (και στιγματισμένης) από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και όλα όσα επακολούθησαν. Ο ΜακΓιούαν έχει ξεκαθαρίσει την οπτική του γωνία: όπως παλιά οι μοίρες των ανθρώπων ορίζονταν από τους αρχαίους θεούς, έτσι και σήμερα, το ίδιο τυχαία κι αυθαίρετα, ορίζονται από τα διεθνή συμβάντα. Ο ανεμοστρόβιλος της Ιστορίας μαίνεται γύρω από τον ήρωά του και τον διαφεντεύει. Καθώς, για παράδειγμα, κορυφώνεται η κρίση των πυραύλων στην Κούβα, ο 14χρονος Ρόλαντ αποφασίζει ότι αφού ο κόσμος μπορεί ανά πάσα στιγμή να καταστραφεί, γιατί κι αυτός να μην τα τινάξει όλα στον αέρα και να αφεθεί στο σκοτεινό πάθος της δασκάλας του; Και αυτό κάνει. Κατόπιν τα χρόνια περνούν κι αυτός μεγαλώνει «περιμένοντας να ανοίξει η ύπαρξή του σαν κουρτίνα», ενώ γύρω του στριφογυρίζουν το παρελθόν και το παρόν του πλανήτη: Χίτλερ, Νάσερ, Χρουστσόφ, Τσερνόμπιλ, Βόρεια Ιρλανδία, Βαλκάνια, Λιβύη, Ανατολικό Βερολίνο, Κλίντον, Τόνι Μπλερ, Τζον Μέιτζορ, Γκόρντον Μπράουν, Νάιτζελ Φάρατζ, 11η Σεπτεμβρίου, Μπρέξιτ, πανδημία Κόβιντ… Συμβαίνουν πολλά, συμβαίνει η ζωή, και ο Ρόλαντ στέκεται παθητικός αποδέκτης. Αισθάνεται (και μας φαίνεται) παραδομένος σε μια ζωή που ο ίδιος χαρακτηρίζει «μη επιλεγμένη».

Κι εκεί βρίσκεται ο πυρήνας της αφήγησης. Ο Ρόλαντ, ένας λευκός βρετανός ετεροφυλόφιλος μεσοαστός, δεν επιλέγει σχεδόν τίποτα – και σίγουρα όχι τον εύκολο, προφανή και συμφέροντα γι’ αυτόν δρόμο. Αφήνεται στα μη εύκολα και κυρίως στα μη προφανή. Η δεύτερη καίρια γυναικεία παρουσία της ζωής του είναι τόσο ασυνήθιστη και δυνητικά καταστροφική όσο και η πρώτη: η σύζυγος και μητέρα του βρέφους γιου τους μια ωραία μέρα ξυπνάει, ακουμπά ένα σημείωμα στο τραπέζι της κουζίνας και εξαφανίζεται. Φεύγει χωρίς να ξανακοιτάξει ποτέ πίσω, χωρίς να θελήσει ποτέ να ξαναδεί το παιδί της, για «να γίνει συγγραφέας». Να ζήσει τη ζωή που (αντίθετα από τον άντρα της) εκείνη επέλεξε, ελεύθερη από τα δεσμά μιας οικογένειας – ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

Ανακύπτουν ερωτήματα. Τι δικαιολογεί (αν δικαιολογεί) συμπεριφορές μη συμβατικές, τραυματικές, οριακά εγκληματικές; Η τέχνη; Ο έρωτας; Μπορεί η επίκληση ενός προσωπικού πάθους ή μιας λογοτεχνικής μεγαλοφυΐας να τις αθωώσει; Ο Ρόλαντ, αφημένος στη ροή των γεγονότων, προδίδοντας τα δικά του ταλέντα, αφιερωμένος στη μονογονεϊκή του οικογένεια, αποτυχημένος ποιητής, δάσκαλος του τένις και πιανίστας σε σαλόνι ξενοδοχείου, δεν ξέρει. Τον κατέστρεψαν; Αυτοκαταστράφηκε και δεν το κατάλαβε; Τι κατάλαβε λοιπόν ο Ρόλαντ; Και τελικά ποια είναι τα μαθήματα των 70+ χρόνων του, ηλικίας στην οποία βρίσκεται όταν κλείνουμε το βιβλίο;

Roman à clef;

Φυλλομετρώντας τις σελίδες, συχνά μου ερχόταν αυθόρμητα στο μυαλό η λέξη «αφύσικο». Μετά αυτολογοκρινόμουν. Είναι αφύσικος ο παθιασμένος έρωτας μιας νέας και όμορφης γυναίκας για ένα αγόρι που πρωτοκάθεται δίπλα της μπροστά από ένα πιάνο στα έντεκά του χρόνια; Είναι αφύσικο το να εγκαταλείπει μια γυναίκα το μωρό της για να αφιερωθεί στο δημιουργικό της όνειρο; Ισως ναι, αλλά πάλι τι θα πει «αφύσικο»; Υπάρχει εδώ ένας κόσμος όπου αυτά συμβαίνουν, και αν ο κόσμος αυτός ανήκει στην επικράτεια της μυθοπλασίας δεν παύει να μας αφορά, γιατί αυτή είναι η δύναμη της λογοτεχνίας: τα όρια μεταξύ «φυσικού» και «αφύσικου» γι’ αυτήν δεν ισχύουν, δεν είναι καν κατανοητά. Κάποιος το σκέφτηκε, άρα γίνεται.

Βέβαια, η λογοτεχνία έχει την τάση να κάνει παιχνίδι με την αληθινή ζωή – τόσο ώστε καμιά φορά δυσκολευόμαστε να τις ξεχωρίσουμε. Οι παραλληλισμοί της πλοκής των «Μαθημάτων» με το πραγματικό βιογραφικό του ΜακΓιούαν είναι πολλοί (και είναι κάτι που αυτός δεν συνηθίζει στο έργο του). Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός καριέρας, όπως και ο πατέρας του Ρόλαντ, με αποσπάσεις στην Ανατολική Ασία, τη Γερμανία και τη Βόρεια Αφρική – συμπεριλαμβανομένης της Λιβύης· τόσο ο συγγραφέας όσο και ο ήρωάς του γεννήθηκαν το 1948 από μητέρες που την περίοδο του πολέμου, και ενώ οι άντρες τους βρίσκονταν στο μέτωπο, είχαν εξωσυζυγικές σχέσεις· η μητέρα του ΜακΓιούαν, Rose Moore, έδωσε προς υιοθεσία τον γιο που γέννησε από αυτή τη σχέση και κατόπιν ο άντρας της σκοτώθηκε στη μάχη – όπως ακριβώς συμβαίνει και με τη μητέρα του Ρόλαντ· και όλα αυτά είχαν παραμείνει κρυφά για πάνω από 60 χρόνια (όπως και στο μυθιστόρημα), μέχρι το 2007 που τα αποκάλυψε με τον γνωστό εκκωφαντικό του τρόπο ο βρετανικός Τύπος. Αλλά και πέρα από αυτές τις κραυγαλέες ομοιότητες ο συγγραφέας και ο ήρωάς του μοιράζονται κοινούς πολιτικούς δεσμούς (Εργατικό Κόμμα), κοινή θρησκευτική αδιαφορία (τόσο απόλυτη που «βαριόταν ακόμα και την αθεΐα»), κοινές αναμνήσεις από σχολεία, τόπους, τοπία. Πρόκειται λοιπόν για roman à clef;

Την απάντηση τη δίνει ο ίδιος ο ΜακΓιούαν μέσα από τα λόγια της Αλίσα, της συζύγου που δραπέτευσε και έγινε διάσημη συγγραφέας: «Πρέπει λοιπόν να σε μάθω πώς να διαβάζεις βιβλία; Δανείζομαι. Εφευρίσκω. Λεηλατώ την ίδια μου τη ζωή. Παίρνω από παντού, τα αλλάζω, τα φέρνω στα μέτρα μου για ό,τι χρειάζομαι». Οσα της συνέβησαν και δεν της συνέβησαν, όσα έμαθε και όσους γνώρισε, όλα δικά της είναι για να τα μαγειρεύει όπως θέλει, εξηγεί η Αλίσα στον άντρα της και ο ΜακΓιούαν σε εμάς – δίνοντάς μας έτσι μια χρήσιμη υπενθύμιση για το πώς να «διαβάζουμε» λογοτεχνία, παραμένοντας μέσα στα απαλά αλλά κυρίαρχα όριά της.

Η σημασία των ιδιωτικών ζωών

Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα. Με την απαράμιλλη συμπύκνωση αλλά και τις πολυτελείς πτυχώσεις της αγγλικής γλώσσας ξεδιπλώνεται η μυστηριώδης αλληλεπίδραση της ελεύθερης βούλησης και της τυχαιότητας, του χρόνου που περνά και του χρόνου που παραμένει στάσιμος, κοκαλωμένος στη στιγμή. Και αποδεικνύεται και πάλι, μέσα από τα κύματα της Ιστορίας που κυλούν αδιάφορα πάνω από την ανθρώπινη μοίρα, η αθάνατη σημασία των ιδιωτικών ζωών: το αιώνιο καύσιμο του μυθιστορήματος. «Πόσο εύκολο ήταν», σκέφτεται ο Ρόλαντ (σχεδόν ανεπάγγελτος, βαθιά αδέσμευτος, διαχρονικά ασύνδετος), «να ξεσέρνεις στα νερά μιας ζωής που δεν διάλεξες». Η ζωή αυτή απλώνεται προς πολλές κατευθύνσεις αφήνοντας πίσω μικρά ξέφτια με σημασία: η παιδική ηλικία, η ωριμότητα και τα γηρατειά (το να κατέχεις ποιος είσαι, και μετά όχι πια), οι κάθε είδους σχέσεις και η διαδικασία της συγγραφής («μια αθώα συμφωνία ανάμεσα στη σκέψη και τη σελίδα»). Ο έρωτας φαντάζει περίεργα ψυχρός και ο ερωτευμένος άντρας περίεργα απωθητικός («κάτι έρπον, εμμονικό και άπληστο είχε ξυπνήσει μέσα του»), ενώ αντίθετα η αγάπη αναδύεται ζεστή, ώριμη, ανθεκτική. Ο θάνατος περιμένει και όταν έρχεται η ώρα του εμφανίζεται, κλέβει μια υποψία ευτυχίας από τον Ρόλαντ και καταλήγει σε μια κωμικοτραγική (οριακά γκροτέσκα) σκηνή όπου δυο παχουλοί μεσήλικες παλεύουν για το ποιος θα σκορπίσει τη στάχτη της νεκρής κοινής αγαπημένης. Με τον άβουλο ήρωά του που ανήκει στη λογοτεχνική κατηγορία των σύνθετων, αντιφατικών κεντρικών χαρακτήρων, ο ΜακΓιούαν επιδεικνύει συγγραφική οξυδέρκεια και δεξιοτεχνία – ίσως και γενναιότητα: «Λάτρευε το αίσθημα των μη επιλογών. (…) Ακόμα και οι ενοχές του τον ενθουσίαζαν».

Μέσα στις τόσες σελίδες είναι φυσικό να υπάρχουν κάποιες που περνιούνται γρήγορα, βιαστικά. Υπάρχουν όμως και κάποιες άλλες στις οποίες ο αναγνώστης αξίζει να σκαλώσει: από τις πιο ενδιαφέρουσες, η ιστορία (μικρό μυθιστόρημα από μόνη της) του πράου, καλοσυνάτου γερμανού πεθερού με το παρελθόν που ξύνει ναζιστικές μνήμες και αποζητά τη λήθη· και από τις πιο παρηγορητικές, η τρυφερή, στέρεη, βαθιά σχέση του πατέρα με τον γιο που μεγάλωσε μόνος του – αυτό που, αν μη τι άλλο, έκανε ο Ρόλαντ πολύ καλά. Ισως να είναι μερικά από τα μαθήματα που άξιζαν περισσότερο για εκείνον, αλλά και για μας.

Σημείωση: Τα αποσπάσματα του βιβλίου είναι πρόχειρη προσωπική μετάφραση από την αγγλική έκδοση.