«Η βίαιη {LF}αντίδραση {LF}στη βία χάνει {LF}το μέτρο»

Το τελευταίο μυθιστόρημα του βραβευμένου Νίκου Μάντη «Κιθαιρώνας» (Καστανιώτης) βουτά στα σκοτεινά νερά του ευριπίδειου μύθου των «Βακχών». Στη Θήβα του Πενθέα, ο ανδρικός κόσμος που ευαγγελίζεται την πρόοδο, την ισχύ και την ανάπτυξη βαλτώνει στην αυτοαναφορικότητά του. Η Αγαύη, μάρτυρας της παλιάς θρησκείας της γης και του έρωτα, σηκώνει αντάρτικο. Θα χρειαστεί ο ερμαφρόδιτος Διόνυσος να κατοικήσει στα δάση του Κιθαιρώνα για να έρθει η νέμεσις.

Τι σας παρακίνησε να ταξιδέψετε μέχρι τα σκοτεινά δάση του Κιθαιρώνα και τι εντοπίσατε;

Εκείνο που με παρακίνησε στο ταξίδι επαναπροσέγγισης των «Βακχών» ήταν η μαγεία που ανέκαθεν μου ασκούσε ο ίδιος ο μύθος, καθώς και η ανάγκη μου να ταξιδέψω στο βουνό Κιθαιρώνα, που ακόμα και το όνομά του μου φάνταζε πάντα ιδιαιτέρως γοητευτικό. Ο συνδυασμός των γυναικών που ανέβαιναν στο βουνό έχοντας μετατραπεί σε κάτι άλλο, των ανδρών που έμεναν πίσω οργανώνοντας την εκδίκησή τους, καθώς και όλου του μυθικού δυναμικού που μπορούσε να αναπτυχθεί στο οργιώδες άβατο του όρους αιχμαλώτισε το μυαλό μου, γεννώντας ανεξέλεγκτα εικόνες. Μετά από κάποιο διάστημα, δεν μπορούσα παρά να υποταχθώ στις επιταγές της φαντασίας μου.

Οι διαπροσωπικές σχέσεις αλλά και η κατανομή ισχύος, συμβολικής ή μη, προκύπτουν μέσα από μια σαρκική-σαρκοφαγική σχεδόν επαφή. Πώς οδηγηθήκατε εκεί;

Είναι ο ίδιος ο πυρήνας του ευριπίδειου μύθου που επιβάλλει αυτή την πτυχή, καθώς και όλο το ανθρωπολογικό/μυθολογικό φορτίο που συνοδεύει την προέλευση της βακχείας, με τις αναφορές στο απώτατο παρελθόν των αιματηρών ανθρωποθυσιών και τη σχετική κουλτούρα του σφάγιου που καλείται να δοθεί ως προσφορά για την ετήσια ανανέωση της ζωής. Ο Διόνυσος έρχεται φουριόζος για να ανάψει ξανά όλη αυτή τη μισοσβησμένη παράδοση της χθόνιας δύναμης, λειτουργώντας σαν ένας «υπέρτατος διασαλευτής», τρομοκράτης και φονιάς μαζί, όπως κάθε νέος θεός που γεννιέται. Εγώ δεν είχα παρά να ακολουθήσω τα βήματά του, εισχωρώντας όλο και πιο βαθιά μέσα στο δάσος του αίματος.

Η Θήβα του Πενθέα είναι ο ανδρικός κόσμος της προόδου, ο κόσμος της Αγαύης είναι ο θηλυκός, της μαγείας. Η βία τούς τέμνει. Είτε για κυριαρχία είτε για εκδίκηση. Πού συγκλίνουν και πού αποκλίνουν αυτά;

Στο βιβλίο ο Πενθέας προσπαθεί να εμπεδώσει την ανδρική κυριαρχία πάνω στον άνθρωπο και τη φύση, καθιστώντας υποχρεωτική τη λατρεία του Δία και του δωδεκάθεου, πάνω στα οποία στηρίζεται η εξουσία του βασιλικού του οίκου. Είναι στην ουσία ο δυτικός τρόπος σκέψης και κατίσχυσης με βάση τον ορθολογισμό, που μας απασχολεί έως και σήμερα. Οι γυναίκες με τον τρόπο τους επαναστατούν, γιατί όλη αυτή η μετατόπιση γίνεται σε βάρος τους, με μοχλό την πατριαρχική οργάνωση της κοινωνίας, που τις υποτάσσει και τις εργαλειοποιεί. Η σύγκρουση ανάμεσα στον καταπιεστή και τις καταπιεζόμενες είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Και όπως γίνεται συνήθως, η βίαιη αντίδραση στη βία μπορεί να χάσει το μέτρο, οδηγούμενη στον απόλυτο εκτροχιασμό.

Οι γυναίκες επαναστατούν φτάνοντας στον μαιναδισμό. Οι άνδρες περίκλειστοι στην καθαρότητα της κυριαρχίας τους απορούν και εχθρεύονται. Μετάλλαξη, επανάσταση, επιβολή, ένας φαύλος κύκλος; Η διττή φύση του Διονύσου εδώ πόσο σημαντική είναι;

Ο Διόνυσος είναι ο μυστηριώδης καταλύτης που έρχεται να μπει ως σφήνα στον αγώνα χειραφέτησης των γυναικών, με επικεφαλής την Αγαύη. Στη δική μου εκδοχή του μύθου, ο Διόνυσος είναι ερμαφρόδιτος, ένα «intersex» πλάσμα όπως θα το αποκαλούσαμε σήμερα, που μπορεί να κινείται με άνεση και στους δύο χώρους, δίχως αυστηρό έμφυλο προσδιορισμό. Είναι ο νεαρός ξάδελφος του Πενθέα, ο οποίος, λόγω της θεωρούμενης παραμόρφωσής του, είχε περάσει όλη του τη ζωή φυλακισμένος στο παλάτι, στερούμενος το στέμμα της Θήβας που του ανήκε δικαιωματικά. Ο ρόλος του στο βιβλίο είναι εκείνος του επαναστάτη εκδικητή, ενσαρκώνοντας τον απερινόητο παράγοντα που αποκαλείται «ζωή», μια ζωντανή συμπύκνωση της βίας, του παράλογου και του ολέθρου· είναι η φυσική άνθηση που επακολουθεί το ξόδεμα του αίματος. Κατά συνέπεια, η ανάμειξή του στον αγώνα των γυναικών επενεργεί ως ένα «αναβολικό βίας», ωθώντας τα πράγματα στο τελικό τους κρεσέντο. Στην ιστορία μου η Αγαύη επιθυμεί την ειρήνη. Ωστόσο ο Διόνυσος επεμβαίνει ως μια μοιραία σκιά πάνω στα ανθρώπινα σχέδια – και κατ’ αυτό το μέτρο είναι και θεϊκός. Παρεμπιπτόντως, ένας φίλος προέβη σε μια φοβερή ερμηνεία, παρατηρώντας μεταξύ σοβαρού και αστείου: «Είναι σαφές ότι ο Διόνυσος εκπροσωπεί τον καπιταλισμό, ο εναγκαλισμός του οποίου με το γυναικείο κίνημα δεν μπορεί παρά να οδηγεί το τελευταίο στην καταστροφή…».

Πείτε μας πώς χτίσατε την αφήγησή σας. Η γλώσσα που χρησιμοποιείτε είναι ταυτόχρονα ονειρική και εξόχως αιχμηρή.

Οπως πάντα, προσπάθησα να ακολουθήσω τον ρυθμό που θεωρούσα ότι μου επέβαλλε η ιστορία μου. Για μένα ο «Κιθαιρώνας» είναι πάνω απ’ όλα μια αφήγηση του φανταστικού, γεγονός που απαιτούσε τόσο τη δημιουργία ατμόσφαιρας και σασπένς όσο και μια ιδιαίτερη έμφαση στο ύφος και τη γλώσσα. Αρωγός στην προσπάθειά μου ήταν μεταξύ άλλων η πρόζα συγγραφέων που θαυμάζω και που είχαν προηγηθεί σε παρόμοια αφηγηματικά μονοπάτια, όπως για παράδειγμα η Αντζελα Κάρτερ, μια αποστροφή της οποίας αποτελεί και μότο του βιβλίου. Τα αιματοβαμμένα, αινιγματικά, ψυχαναλυτικά παραμύθια της Κάρτερ μαζί με τη φεμινιστική της ματιά αποτέλεσαν σίγουρα οδηγό μου, όπως και ταινίες σαν την «Παρέα των λύκων» του Νιλ Τζόρνταν, που είχε στοιχειώσει για καιρό τα παιδικά μου όνειρα.

Η πολιτική ανησυχία αναδεικνύεται εκ νέου ίσως στη λογοτεχνία μας, σχεδόν «επιβάλλεται». Εσείς πώς το βλέπετε;

Σε έναν βαθμό είναι ίσως αναπόφευκτο. Η ίδια η εποχή μας το γεννάει και μοιάζει να συμβαίνει παντού, σε αντίθεση με προηγούμενες δεκαετίες, όπου η ομφαλοσκόπηση και οι «ιδιωτικοί κόσμοι» αφθονούσαν περισσότερο. (Στον χώρο του φανταστικού, ωστόσο, το κοινωνικοπολιτικό στοιχείο δεν έπαψε ποτέ να είναι παρόν, αφού το ίδιο το είδος το επιτάσσει.) Το στοίχημα για μένα είναι κατά πόσο το σχόλιο με αναφορά στην εποχή και τις απαιτήσεις της μπορεί να χωνευτεί καλά στο κείμενο, παραχωρώντας τα πρωτεία στη λογοτεχνικότητα και την αφηγηματική αυτονομία, και όχι το αντίθετο – υποτάσσοντας δηλαδή τη μυθοπλασία στο πολιτικό δίδαγμα. Ελπίζω στην περίπτωση του «Κιθαιρώνα» κατά το δυνατό να το πέτυχα.

Τελικά θα μπορέσει η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία να αναδειχθεί έξω;

Ειλικρινά, παρότι Μάντης, δεν το γνωρίζω. Τον τελευταίο καιρό ακούγονται όλο και περισσότεροι συγγραφείς που εκδίδονται στο εξωτερικό. Ωστόσο, όπως διαφάνηκε και στη μεγάλη συζήτηση που έλαβε χώρα τους προηγούμενους μήνες και συνεχίζεται ακόμα, αν δεν γίνει μια οργανωμένη, κρατικά υποστηριζόμενη προσπάθεια, είναι λίγες οι πιθανότητες για διαρκή αποτελέσματα. Θεωρώ επίσης πολύ ευπρόσδεκτη τη διερώτηση που προέκυψε, για πρώτη φορά εδώ και καιρό, για ζητήματα θεματολογίας, οπτικής, τεχνικών και γενικότερα του ουσιαστικού τρόπου με τον οποίο επιχειρεί να «υπάρξει» η πεζογραφία μας, τόσο εντός των τειχών όσο και στο διεθνές στερέωμα. Ισως κάτι καλό να προκύψει εντέλει από όλα αυτά.