«Σφήκες» του Αριστοφάνη

Είναι λογικά και πολιτιστικά παράδοξο το πόσο αραιά παίζεται ένα από τα αριστουργήματα του παγκοσμίου θεάτρου, οι «Σφήκες» του Αριστοφάνη. Δεκάδες οι «Λυσιστράτες» και οι «Ειρήνες», γιατί όχι μια κωμωδία – καταπέλτης για τα κοινωνικά, πολιτικά, ηθικά δεινά που νιώθεις από την αρχή πως έχει να κάνει με μια σύγχρονη σάτιρα του πολιτικού βίου του δυτικού πολιτισμού, και όχι μόνο της χώρας μας.

Το καλοκαίρι του 1981 ο Γιώργος Λαζάνης σκηνοθετεί στην Επίδαυρο για το Θέατρο Τέχνης τους «Σφήκες», με έξοχο πρωταγωνιστή – Φιλοκλέωνα τον Γιώργο Αρμένη, σε μετάφραση του Λεωνίδα Ζενάκου, σκηνογραφία του Δαμιανού Ζαρίφη, μουσική του Μιχάλη Χριστοδουλίδη, χορογραφίες της Μαρίας Κυνηγού και συμπρωταγωνιστές, μεταξύ άλλων, τον Γιάννη Καρατζογιάννη, τον Περικλή Καρακωνσταντόγλου, τον Γιάννη Δεγαίτη. Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ», λίγο πριν ανέβει στην εξουσία το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, με ό,τι αυτό σημαίνει για θεσμούς, ήθος και ύφος μιας σημερινής περιόδου που το κύμα της, ακόμη και σήμερα, σκάει στις ακτές της κοινωνικής και πολιτικής μας ζωής:

Η πιο «δύστροπη» κωμωδία

«Οι “Σφήκες” είναι αναμφισβήτητα η πιο “δύστροπη” κωμωδία του Αριστοφάνη. Ενώ είναι καταφενέστατοι οι στόχοι της, δεν είναι πάντα ευδιάκριτα τα κίνητρά της, πράγμα το οποίο αντανακλά και στην όλη δομή και στην ανάπτυξη των κωμικών μοτίβων. Ο βασικός στόχος είναι, βέβαια, πολιτικός και πραγματικός. Η Δημοκρατία περνάει βαθιά κρίση, απόδειξη γι΄αυτό είναι η βαθύτατη κρίση που διέρχεται ένας ακρογωνιαίος θεσμός της Πολιτείας: η απονομή της δικαιοσύνης. Το λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας, μαζί με την Εκκλησία του Δήμου, ήταν οι πιο πρωτοποριακές πολιτικές εκφράσεις της άμεσης Δημοκρατίας. Αυτές, όμως, οι μορφές και οι θεσμοί προϋποθέτουν μια Πολιτεία που στηρίζεται σε ένα κλειστό σύστημα οικονομίας, σε μια σχετική αυτάρκεια και σε μια πολιτική φιλοσοφία εσωστρεφή. Οταν το “αντίξοον” και το “συμφέρον” εξαντλούνται στο εσωτερικό της οργανωμένης ομάδας, είναι δυνατόν να βρουν μια λύση στη διαλεκτική μας σύνθεση.

Η σολώνεια και η κλεισθένεια σύλληψη της Δημοκρατίας αφορούσε μια γεωργική, αγροτική κοινωνία και προσπαθούσαν να λύσουν με τους θεσμούς τις εσωτερικές αντιφάσεις μιας κοινωνίας που περνούσε αναγκαία από τη γαιοκτημονική στη μεταπρατική εμπορευματική της φάση. Εκφραση του συμφυρμού των δύο τάσεων ήταν η τυραννίδα του Πεισιστράτου. Η νομοθεσία του Κλεισθένη κατόρθωσε να ισορροπήσει τις αντινομίες, εκτονώνοντας μέσα από μια σειρά θεσμών που βασίζονταν στην αρχή της πλειοψηφίας και την καθολική συμμετοχή των πολιτών στην καθημερινή πρακτική του πολιτικού φαινομένου.

Το πρώτο ρήγμα δημιουργείται με την πολιτική του Θεμιστοκλή. Η αμυντική στην αρχή φιλοσοφία του που εδραζόταν πάνω στη θαλάσσια δύναμη του κράτους τον υποχρεώνει να αυξήσει την εκλογική βάση της Πολιτείας, δίνοντας το προνόμιο του πολίτη σε ανθρώπους που δεν είχαν παραγωγικά εχέγγυα, ενώ ταυτόχρονα μετατρέπονται σε ισχυρή ομάδα πίεσης, αφού κατέχουν τα όπλα. Μετά τα περσικά, η Αθήνα μετατρέπεται σε ηγεμονική δύναμη που υποχρεώνεται να συντηρεί ναυτικό ες πάσαν γην. Από κει και πέρα το μοντέλο είναι γνωστό και από τις μεταγενέστερες αναδιπλώσεις του (Ρώμη, Βενετία, Γένοβα, Αγγλία και πάει λέγοντας). Η εξωστρεφής πολιτική ανατρέπει τις κλειστές πολιτειακές δομές και μετατοπίζει τα κέντρα αποφάσεων σε άλλους ώμους.

Ο πολίτης και οι ισχυροί

Ο πολίτης δεν μπορεί να έχει άμεση επαφή με τα πολιτικά και οικονομικά προβλήματα που δεν εξαντλούνται πια μέσα στα όρια της πόλης. Οι λαϊκοί θεσμοί προσωποποιούνται και χειραγωγούνται από ισχυρές προσωπικότητες. Το φάσμα αυτών των ισχυρών ατόμων ακολουθεί μια φθίνουσα πρόοδο από τον “τυχοδιωκτισμό” του Θεμιστοκλή ως τον πουριτανισμό του Κίμωνα και από τον χαρισματικό ηγεμονισμό του Περικλή ως τη δημαγωγία του Κλέωνα και τον “υστερισμό” του Αλκιβιάδη. Οι θεσμοί από μέσα γίνονται σκοποί και οι μεγάλοι θεσμοί (το ίδιο το πολίτευμα) και οι εκφράσεις του (η Βουλή, η Δικαιοσύνη).

Ο Αριστοφάνης, ρομαντικά προσκολλημένος στους παλιούς θεσμούς, δεν μπορεί να κατανοήσει τη φθορά τους ως ιστορικά αναγκαία. Λάτρης και νοσταλγός της γενιάς των Σαλαμινομάχων δεν μπορεί να καταλάβει πως η δόξα εκείνων των αγώνων ήταν η μοιραία αιτία που οδήγησε κατά το εικός στην παρακμή των θεσμών. Θέλει και την πίτα ακέραια και τον σκύλο χορτάτο. Κι εδώ ακριβώς έγκειται ο ιδιότυπος συντηρητισμός του που στα μάτια των αφελών περνάει για προοδευτισμός. Μάχεται τον Κλέωνα, γιατί τάχα διέφθειρε τη Δημοκρατία και εξευτέλισε τους θεσμούς, εξαγοράζοντας τις συνειδήσεις. Δεν αντιλαμβάνεται πως ο Κλέων είναι ώριμος καρπός ενός δέντρου που οι ρίζες του βρίσκονται στα στενά της Σαλαμίνας. Οταν ο Θεμιστοκλής παρακολουθούσε τους “Πέρσες” του Αισχύλου είχε τάχα αντιληφθεί πως το μήνυμα του τραγικού ήταν δυνατόν να απευθυνόταν και στους νικητές που είχαν ήδη αρχίσει να τρέφονται με την αλαζονεία της ισχύος; Ο θρίαμβος της Σαλαμίνας είχε μέσα του τα σπέρματα της καταστροφής στη Σικελία. Μέσα σε αυτή την ιστορική συνθήκη ο ρομαντισμός του κωμικού ζητά μίαν “έντιμον και μικράν Αθήνα” και εκστομίζει τα ύποπτά του “οίκαδε”.

Στο άλλο άκρο

Στους “Σφήκες” το γερό του ένστικτο πιάνει την κατάσταση, αλλά παραβλέπει τις αιτίες. Τους δικομανείς και δραχμοβίωτους Αθηναίους, το θλιβερό προλεταριάτο που δημιούργησε μια αχαλίνωτη ηγεμονική πολιτική, τους αντιμετωπίζει ως θύματα ενός μεμονωμένου τυχοδιώκτη. Η βδελυγμία του για τον Κλέωνα τον οδηγεί στην άλλη άκρη. Αφού οι θεσμοί εξευτελίστηκαν, η μόνη λύση που απομένει είναι η αποχή από τις διαδικασίες, η αδιαφορία. Ρίξτε το στην παλαβή. Δεν αξίζει πια να ασχολείται κανένας στα σοβαρά με την πολιτική. Θέλουμε δεν θέλουμε, αυτή τη στάση προτείνει στο πραγματικά αντιφατικό και χωρίς οίστρο δεύτερο μέρος της κωμωδίας. Οσο κι αν φαίνεται μια κριτική για τον κομψεπίκομψο κομφορμισμό της νέας γενιάς, η επιστροφή του ήρωά του στις πρωτογενείς φαλλικές απολαύσεις, αν δεν είναι ρομαντική, είναι ανιστόρητη και ανισόρροπη λύση. Βέβαια, ο μεγάλος ποιητής του θεάτρου, κάτοχος των εργαλείων του, έστω κι αν υπερασπίζεται μια άβολη θέση, ξέρει να επιβιώνει. Ιδιαίτερα στο πρώτο μέρος τα ευρήματα είναι καταιγιστικά και η τυπολογία του αποδεικνύει την οξεία ματιά του. Στο δεύτερο μέρος, πάντα συσσωρευτικά στον Αριστοφάνη, τα στιγμιότυπα στους “Σφήκες” έχουν κάτι το σπασμωδικό και το αμήχανο, χωρίς στα επιμέρους να τους λείπει η ευφορία».

ΥΓ: Η επιστροφή σε παλιές κριτικές είναι απόδειξη πόσο λίγο προχώρησαν τέχνη, ιδέες και γούστο.