«Ιππόλυτος», 50 χρόνια πριν

Εχει και η κριτική την ιστορία της. Με αντικείμενο, μάλιστα, τα λίγα έργα του αρχαίου δραματολογίου, συχνά βλέπουμε νέες εκδοχές μεγάλων τραγικών κειμένων. Πριν από 50 ακριβώς χρόνια έγραφα για τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη που παρουσίασε στην Επίδαυρο το Εθνικό Θέατρο, με σκηνοθέτη τον Σπύρο Α. Ευαγγελάτο και κύριους πρωταγωνιστές, τη Μαίρη Αρώνη (Φαίδρα), τον Νίκο Τζόγια (Θησέα), τον Χρήστο Πολίτη (Ιππόλυτο): «Με την παράσταση του “Ιππόλυτου” τα πράγματα άλλαξαν για λίγο στην Επίδαυρο. Κάτι καινούργιο θαμποχάραξε. Κάποια πνοή δροσιάς μας αναρρίπισε. Και ένας φόβος. Ο κ. Ευαγγελάτος έχει απόψεις, και απόψεις σημαντικές. Οι απόψεις του φτάνουν στη σκηνή, περνάνε στο κοινό, προβληματίζουν το κοινό. Προέχει ο κίνδυνος. Μπορούν να επιβιώσουν πλήρως αυτές οι απόψεις; Τα νέα πράγματα, τα νέα οράματα θέλουν νέους ανθρώπους, νέες αντιλήψεις. Πώς να βάλεις καινούργιο κρασί σε παλιό βαρέλι;

Η παράσταση του “Ιππόλυτου” παγιδεύτηκε από τους ηθοποιούς της, έξω από ορισμένες εξαιρέσεις, που ακριβώς αντιπροσωπεύονται από νέους ανθρώπους. Η σύλληψη του κ. Ευαγγελάτου για την τραγωδία είχε συνέπεια και οδηγούσε σε ένα ύφος. Ο σκηνοθέτης θέλησε να δώσει ένα μεταφυσικό υπόβαθρο στο έργο του Ευριπίδη και επέβαλε τυραννικά την παρουσία των θεών στο έργο. Η διαρκής αόρατη παρουσία του προδίκαζε ένα θεϊκό σχέδιο που κατεύθυνε μοιραία τις ανθρώπινες πράξεις.

Θρησκευτικό δρώμενο
Η πρόθεση ήταν το έργο να παιχθεί μέσα σε ένα θρησκευτικό δρώμενο. Ο κ. Ευαγγελάτος εισήγαγε τους θεούς στη σκηνή με μάσκες, σαν διονυσιακό θίασο και μετέθεσε το στάσιμο πριν από τον πρόλογο, χρησιμοποιώντας το σαν οργιαστικό προανάκρουσμα και γενεσιουργό αιτία των δρώμενων. Από αυτή την εορτάζουσα μάζα ξεπετιέται το κείμενο του Ευριπίδη σαν αναγκαίο. Η όλη σύλληψη υπαγόρευε μια τελετουργική αναπαράσταση και προσδιόριζε και το ύφος της.

Ο πρόλογος της Αφροδίτης, ως λόγος, είναι ίσως η μεγαλύτερη επανάσταση που έγινε ως τώρα στην Επίδαυρο. Λόγος αχρωμάτιστος, στιχηρός (με τη σημασία που έχει η έννοια στη χριστιανική λειτουργία). Το κείμενο απαγγέλονταν, όμως, χωρίς στόμφο. Λειτουργούσε η σήμανση του στίχου, πράγμα που οδηγούσε κατευθείαν στην ουσία των λεγομένων. Η ίδια περίπου αντίληψη πρυτάνευσε και στα χορικά. Στο Πρώτο Στάσιμο ο Χορός, χρησιμοποιώντας διάφορα σύμβολα και εκτελώντας μια κοινόχρηστη στην προσληπτικότητα του κοινού κινησιολογία χριστιανικής πομπής (κάτι ανάλογο με την προσκομιδή) έψαλε το τραγούδι του έρωτα. Στο Δεύτερο Στάσιμο ο Χορός εν πομπή και εξάρσει τέλεσε έναν μαγικό χορό γύρω από το ομοίωμα της Φαίδρας (κάτι ανάλογο με την αποκαθήλωση και τον επιτάφιο) και στην έξοδο σχηματίστηκε μια πομπική πορεία πίσω από τον αποθεωμένο νεκρό Ιππόλυτο που συνδύαζε την εκφορά του νεκρού και τις γιορτές στη μνήμη του που υπόσχεται η Αρτεμις. Αυτά τα στοιχεία και συνοχή ύφους είχαν και αποκρυστάλλωναν μια άποψη, νέα τουλάχιστον για την Επίδαυρο. […]

Το παιχνίδι με τις μάσκες
Ο Χορός στο Τρίτο Στάσιμο απήγγειλε ξερά τον λόγο, κερματισμένος, μετωπικός, χωρίς μάσκες. Και αν αυτό είχε το νόημα μιας “παράβασης”, δεν μπορέσαμε να καταλάβουμε τη σχέση με την αρχική γραμμή. Το παιχνίδι με τις μάσκες, αυτό καθαυτό ενδιαφέρον, νομίζω πως αντέφασκε με την αρχική πρόθεση του κ. Ευαγγελάτου. Είχε μέσα του ένα στοιχείο φιλολογικό και στην ουσία υπονομευτικό για ένα θέαμα που σχεδιάστηκε να εξυπηρετήσει μια τελετουργική αντίληψη που παραπέμπει σε έναν κόσμο ομαδικού ψυχισμού. Ετσι όπως η τραγωδία ξεπετάχτηκε μέσα από τον εορτάζοντα θίασο έπρεπε να κρατήσει τα ουσιώδη στοιχεία της μυθολογούσας μάζας. Η αφαίρεση της μάσκας εξατομίκευε τους χαρακτήρες και έκρινε τα δρώμενα απέξω.

Ο κ. Ευαγγελάτος, επιλέγοντας μια τελετουργική αντίληψη, πρότεινε, νομίζω, ένα νόθο είδος, τουλάχιστον για την ελληνική πραγματικότητα. Το όραμά του πηγάζει από μια δυτική κοσμοθεωρία. Η χρήση των συμβόλων, οι πομπές, οι τυπικοί ήχοι και η εξατομίκευση του πάθους συγκροτούσαν ένα όλο επεξεργασμένο από τη λογική. Αυτή η καλλιγραφία οδηγεί σε έναν φορμαλισμό που απομακρύνει τον θεατή από τη μέθεξη. Τα ορώμενα και η όψη ικανοποιούν την αισθητική δίψα του θεώμενου κοινού, δεν ανασκαλεύουν τις ουσίες της ύπαρξής τους.

Ο “Ιππόλυτος” είναι ένας μύθος αρχέτυπος, δεν είναι μια ερωτική τραγωδία, παραπέμπει στις “ρίζες της κραυγής”, γι’ αυτό, πιστεύω, πως δεν έχει μεταφυσικό βάθος, όπως θέλησε να τον παρουσιάσει ο κ. Ευαγγελάτος. Η τυραννική παρουσία των θεών στη σκηνή είναι μια ερμηνεία του κειμένου, νόμιμη ίσως, η οποία, όμως, σαλεύει την αρχιτεκτονική της ευριπίδειας φόρμας. Οι θεοί στο κείμενο ανοίγουν και κλείνουν το δράμα “μηχανικά”. Οι άνθρωποι διεκδικούν το δικαίωμα της ευθύνης τους κα τα “κέρδη” των λαθών τους. Η ισορροπία ύστερα από τη σύγκρουση αποκαθίσταται μέσα στα ανθρώπινα πράγματα, ΕΝΥΠΑΡΧΕΙ ΦΥΣΕΙ στο επίπεδο των ανθρώπινων έργων.

Κριτική στις αντιφάσεις
Η έννοια του μοιραίου που καθοδήγησε τη λύση του κ. Ευαγγελάτου στέρησε τις ευριπίδειες μορφές από την τραγικότητα της ελευθερίας τους. Η αποθέωση του Ιππόλυτου στην Εξοδο πάλι, νομίζω πως παραχάραξε την πρόθεση του ποιητή. Ο κ. Ευαγγελάτος, ξεκινώντας από τη ρήση της Αρτεμης πως ο Ιππόλυτος θα τιμηθεί μετά τον θάνατό του και θα λατρευτεί, θεώρησε θεατρικά πρόσφορο να εκμεταλλευτεί προληπτικά την υπόσχεση. Ετσι, όμως, υπονομεύεται η τραγική ρίζα. Ο Ιππόλυτος δεν είναι θέμα, ούτε μια στιγμή. Η υπόσχεση της Αρτεμης είναι απλούστατα η ΚΡΙΤΙΚΗ που παρεμβάλλει ο Ευριπίδης στις αντιφάσεις του μύθου. Ενας ακόμη λόγος να μη δεχθούμε τη μεταφυσική διάσταση της παρουσίας των θεών.

Ετσι το θέαμα που παρουσίασε ο κ. Ευαγγελάτος βρισκόταν πιο κοντά σε μια εγελιανή αντίληψη για τον κόσμο περασμένη μέσα από μια βαγκνερική φόρμα. Ηταν ένα θέατρο με εμφανείς τις λογικευμένες προθέσεις του. Μια ιθαγενής λαϊκότερη διάθεση, θα προίκιζε τον μύθο με ρίζες και θα φόρτιζε τις μορφές με υπαρξιακό βάρος, ενώ η φόρμα θα παρέμενε αφελώς αβαρής, αφηγηματική και αφοπλίζουσα».