Το τέλος του δικομματισμού

Εντεκα χρόνια πριν, η Ελλάδα έβγαινε, όπως και τώρα, από δύο απανωτές εκλογικές αναμετρήσεις. Ηταν η πρώτη φορά μετά τη Μεταπολίτευση που το δικομματικό σχήμα που γνωρίζαμε ως πολιτική κανονικότητα δεχόταν σημαντικό πλήγμα – η διαχείριση της κρίσης χρέους είχε χρεωθεί στα συστημικά κόμματα, το ΠΑΣΟΚ είχε χάσει ένα σημαντικό μέρος της δύναμής του και ο (αντιμνημονιακός, τότε) ΣΥΡΙΖΑ αποτελούσε ένα κόμμα σε άνοδο. Ο δικομματισμός αποκαταστάθηκε στις εκλογές του 2015, με τον ΣΥΡΙΖΑ να παίρνει καθαρά τη θέση του ΠΑΣΟΚ και κράτησε, έστω και σε μια μορφή «ενάμισι κόμματος» και μετά τις εκλογές του 2019.

Η ρευστότητα των αλλεπάλληλων κρίσεων και των πολλαπλών εκλογικών αναμετρήσεων έφερε εκ νέου αλλαγές, μετατρέποντας το «4-2-2» σε «5-2-1». Επειτα από τις κάλπες της περασμένης Κυριακής, το πολιτικό σύστημα ανακατατάσσεται ξανά. Και αυτή τη φορά, λένε οι αναλυτές, η ρευστότητά του αποδεικνύεται καθώς δεν προέκυψε το κλασικό δικομματικό σχήμα στο οποίο ο ένας πόλος αποτελεί την απειλή του άλλου. Η ισχυρή πλευρά, η πολιτική δύναμη που πάτησε το 40%, δεν βρήκε ισάξιο αντίπαλο στην κάλπη – γι’ αυτό η ΝΔ αποτελεί πλέον τον πολιτικό και κοινοβουλευτικό κυρίαρχο, με καθαρή πλειοψηφία 158 εδρών. Παρότι το ποσοστό της από τον Μάιο έως τον Ιούνιο έμεινε σχετικά σταθερό, η απόσταση από την αξιωματική αντιπολίτευση είναι τέτοια που εκλαμβάνεται ως «πράσινο φως» από το εκλογικό σώμα για μια σειρά μεγάλων αλλαγών και μεταρρυθμίσεων, τις οποίες το κόμμα του Κυριάκου Μητσοτάκη περιλαμβάνει στο προεκλογικό του πρόγραμμα. Σύμφωνα με τον Ευάγγελο Βενιζέλο (Σκάι), η βεβαιότητα της νίκης της ΝΔ ήταν τέτοια που παρείχε ασφάλεια απέναντι στην ακυβερνησία και επέτρεψε πιο «αντισυστημικές» επιλογές, βάζοντας στο Κοινοβούλιο δύο νέα ακροδεξιά κόμματα και την Πλεύση Ελευθερίας – ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ περιέγραψε μια εικόνα «αποσάθρωσης του κομματικού συστήματος». Επιτρέποντας, έτσι, τον μεγαλύτερο κατακερματισμό των αντιπολιτευόμενων δυνάμεων μέσα στο Κοινοβούλιο.

Την ίδια ώρα, στη θέση του άλλου πόλου το πεδίο παραμένει θολό. Ο ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα, εν μέσω πτωτικής πορείας και ύστερα από ένα εξαιρετικά δυσμενές αποτέλεσμα, διατήρησε τη δεύτερη θέση, η διαφορά του ωστόσο από τον πρώτο έφτασε πάνω από 28 μονάδες, από τις 8 που ήταν στην αναμέτρηση του 2019. Αυτό σημαίνει ότι συνολικά το ποσοστό κυβέρνησης και αξιωματικής αντιπολίτευσης, το ίδιο που είθισται να μετράμε ως δικομματισμό, ανέρχεται μόλις στο 58,4%, με εξαιρετικά άνιση κατανομή ανάμεσα στις δύο δυνάμεις – επιβεβαιώνοντας τον ισχυρισμό των παρατηρητών περί ρευστής πολιτικής συνθήκης που συναντάμε ξανά εντός και εκτός Βουλής. Παράλληλα, βρίσκεται σε αναζήτηση νέας πολιτικής ρότας και νέας ηγεσίας, τα οποία αναπόφευκτα φέρνουν αλλαγές στον προοδευτικό χώρο. Οι διεργασίες, δε, στον μη ισχυρό πόλο, θέτουν μια ακόμα παράμετρο στη συζήτηση: ο διεκδικητής της ηγεμονίας δεν είναι ένας, αλλά δύο – στο ΠΑΣΟΚ θέλουν, με το πέρας του εκλογικού κύκλου (τον οποίο οι ίδιοι οριοθετούν στις ευρωεκλογές του επόμενου έτους) να αναλάβουν εκείνοι τα ηνία της αντιπολίτευσης, ως βασική εναλλακτική επιλογή απέναντι στη ΝΔ.

Νέα κοινοβουλευτική κανονικότητα

Η αδυναμία της αξιωματικής αντιπολίτευσης σ’ αυτή τη φάση είναι κατά κύριο λόγο κοινοβουλευτική. Ο ρόλος των κομμάτων που δεν κυβερνούν είναι να λειτουργούν ως θεσμικά αντίβαρα απέναντι στις κυβερνητικές προθέσεις, ελέγχοντας με τα εργαλεία που έχουν στη διάθεσή τους, αλλά και με την ανάδειξη συγκεκριμένων πτυχών της πολιτικής της κυβέρνησης και της πλειοψηφίας. Αυτός ο ρόλος, όπως καλείται να τον παίξει ο ΣΥΡΙΖΑ στην επόμενη Βουλή, έχει αποδυναμωθεί λόγω μεγέθους. Με μόλις 48 βουλευτές στη διάθεσή του – έμπειρους κοινοβουλευτικούς εκτός και τον Αλέξη Τσίπρα σε ρόλο εγγυητή – ο νέος πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του κόμματος βλέπει τη δυνατότητα παρέμβασης να περιορίζεται. Απαιτείται η συνδρομή τουλάχιστον δύο βουλευτών εκτός συριζαϊκής ΚΟ για την υπογραφή μιας πρότασης δυσπιστίας, δεδομένο που (εκτός απροόπτου) τον αναγκάζει να ζητήσει εκεί τη συνδρομή ενός εκ των υπολοίπων κομμάτων της αντιπολίτευσης. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν διαθέτει ούτε τους 60 βουλευτές (δηλαδή το 1/5) που απαιτείται από τον κανονισμό για να προτείνει στην Ολομέλεια συγκρότηση Εξεταστικής Επιτροπής. Σε περίπτωση που η Βουλή είναι όντως τελικά προτείνουσα για την αναθεώρηση του Συντάγματος, όπως έχει προαναγγείλει ο Μητσοτάκης, με βάση το άρθρο 119 ο ΣΥΡΙΖΑ δεν διαθέτει μόνος του τούς 50 βουλευτές που απαιτούνται για να υποβάλει στην αρμόδια Επιτροπή τις προτάσεις του για τις αναθεωρητέες διατάξεις που θα θέλει να συζητηθούν. Στην πραγματικότητα, η οποιαδήποτε εκτίμηση για την κατεύθυνση που θα ακολουθήσει η αξιωματική αντιπολίτευση στη Βουλή είναι ακόμα παρακινδυνευμένη – ο ΣΥΡΙΖΑ έχει μπει σε αχαρτογράφητα νερά, καθώς κανείς δεν ξέρει τη μορφή και το είδος της αντιπολίτευσης που θα ασκήσει μετά την παραίτηση του Τσίπρα. Σε κάθε περίπτωση, το βάθος της τομής της προεκλογικής και της μετεκλογικής εικόνας της αξιωματικής αντιπολίτευσης αντικατοπτρίζει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη διαδικασία τη ρευστότητα του πολιτικού σκηνικού.

Η δεύτερη κεντροαριστερή μάχη

Το παιχνίδι της αντιπολίτευσης, βέβαια, δεν ήταν, από την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων της Κυριακής (και κυρίως από την ανακοίνωση της παραίτησης Τσίπρα και έπειτα), παιχνίδι για έναν – έστω κι αν η απόσταση ανάμεσα στα δύο κόμματα επιβεβαιώθηκε σε δύο εκλογικές αναμετρήσεις. Καθόλου τυχαία, στο ΠΑΣΟΚ επέλεξαν να μη σχολιάσουν καθόλου τις εξελίξεις στον ΣΥΡΙΖΑ, γνωρίζοντας πως, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, στο τέλος τους επηρεάζουν. Η πρώτη πραγματική παρτίδα ανάμεσα στα δύο κόμματα παίχτηκε το 2012, την προηγούμενη φορά που το ρευστό πολιτικό σκηνικό διαμόρφωσε και τον δικομματισμό, αλλά και τον προοδευτικό χώρο. Η δεύτερη, που θα καθορίσει, έντεκα χρόνια μετά, ποιος έχει τα ηνία του άλλου πόλου, βρίσκεται πλέον σε πλήρη εξέλιξη. Η παραίτηση του Τσίπρα αφαιρεί από τη βιτρίνα το πρόσωπο που στέρησε από το ΠΑΣΟΚ τη δυνατότητα να είναι κόμμα εξουσίας. Σ’ αυτή τη φάση, αφαιρεί επίσης τον μεγαλύτερο μαγνήτη των πασοκογενών ψηφοφόρων, που έκαναν τον ΣΥΡΙΖΑ κόμμα εξουσίας, με δομές που κράτησαν και τις πιο δύσκολες στιγμές των τελευταίων μηνών. Μια εκτίμηση που κυκλοφορεί τις τελευταίες ώρες στο κεντροαριστερό στρατόπεδο είναι πως η αναδιάταξη των δυνάμεων είναι πια δεδομένη – χωρίς τον Τσίπρα, κανείς δεν ξέρει πώς θα συμπεριφερθεί το κεντροαριστερό ακροατήριο που πήγε στον ΣΥΡΙΖΑ εξαιτίας του προέδρου του και πόσο γρήγορα θα μπορούσε να επανεξετάσει το παλιό του κομματικό σπίτι. Από την άλλη πλευρά, το ΠΑΣΟΚ δίνει τη δική του μάχη με τον χρόνο, προετοιμάζοντας τη δική του στρατηγική σε αυτοδιοίκηση και ευρωεκλογές. Με το ένα μάτι στραμμένο στις εξελίξεις στον ΣΥΡΙΖΑ και με το άλλο στη δική του τακτική, ώστε να πετύχει τη μέγιστη δυνατή διεύρυνση.

Σε κάθε περίπτωση, η ρευστότητα δίνει δυνατότητα ελιγμών – ακόμα κι αν, όπως τονίζεται από έμπειρα κεντροαριστερά στελέχη, το ΠΑΣΟΚ τελικά κληθεί να σηκώσει περισσότερα βάρη από αυτά που του αναλογούν με βάση το ποσοστό που έλαβε στη διπλή εκλογική αναμέτρηση.