Θεμέλια ενός θεσμού

Το καλοκαίρι του 1955 τελείωσα το τότε εξατάξιο Γυμνάσιο, πριν θεσμοποιηθεί το Λύκειο. Ο πατέρας μου, φιλόλογος, λόγω της συμμετοχής του στη διάρκεια της Κατοχής σε αντιστασιακή οργάνωση, είχε απολυθεί από την Κυβέρνηση της Δημοκρατίας! Η μάνα με τρία αγόρια, ζήσαμε στη Λαμία και ο πατέρας μάς συντηρούσε με ιδιαίτερα μαθήματα που έκανε στην Αθήνα. Το καλοκαίρι, λοιπόν, του 1955, που αποφοίτησα με Αριστα από το Γυμνάσιο, ο πατέρας μου με κάλεσε να έρθω στην Αθήνα για να εκφράσει και πρακτικά τη χαρά του. Είχε νοικιάσει ένα δωμάτιο σε φιλικό σπίτι και συνεισέφερε στους ιδιοκτήτες και τα έξοδα φαγητού και τις πλύσεις των ενδυμάτων του.

Στην Αθήνα του 1955 άρχιζε η εποποιία που σήμερα τη θεωρούμε αυτονόητη ρουτίνα. Το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, με ιδρυτή αποκλειστικά το Εθνικό Θέατρο, με Διευθυντή τότε τον Δημήτρη Ροντήρη. Ο πατέρας μου, μανικός θεατρόφιλος, είχε βρεθεί ως μετεκπαιδευόμενος καθηγητής στην Αθήνα την εποχή που ιδρύθηκε το Εθνικό Θέατρο και κυριαρχούσε η Παιδεία του Φώτου Πολίτη, όχι μόνο στα θεατρικά, αλλά και σε όλο τον πολιτισμό. Ο πατέρας μου, όπως διηγήθηκα και στο προηγούμενο σημείωμά μου σε αυτήν εδώ τη στήλη, με ταξίδεψε στην Επίδαυρο με φορτηγό αυτοκίνητο που είχε απλώσει τάβλες στην καρότσα του, έξι συνεπιβάτες, για να δούμε την «Εκάβη» του Ευριπίδη. Είχε προηγηθεί η άτυπη έναρξη του Φεστιβάλ Επιδαύρου το προηγούμενο καλοκαίρι, του 1954, με τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Ροντήρη, πρώτη εμφάνιση στο τραγικό είδος του Αλέκου Αλεξανδράκη, με Θησέα τον Θάνο Κωτσόπουλο και Φαίδρα την Ελσα Βεργή. Το 1955 ο Ροντήρης είχε απολυθεί από το Εθνικό Θέατρο από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και ανέλαβε τη διεύθυνση του Κρατικού Θεάτρου ο Αιμίλιος Χουρμούζιος. Ο Αλέξης Μινωτής κήρυξε την επίσημη έναρξη του Φεστιβάλ Επιδαύρου το καλοκαίρι του 1955, σκηνοθετώντας την «Εκάβη», με πρωταγωνίστρια την Κατίνα Παξινού, ενώ επαναλήφθηκε και ο «Ιππόλυτος», απόντος πλέον του σκηνοθέτη του. Τις δοκιμές διηύθυνε ο μαθητής του Ροντήρη, αργότερα σκηνοθέτης του Εθνικού Θεάτρου, Κωστής Μιχαηλίδης. Ιππόλυτος ξανά ο Αλεξανδράκης, Θησέας ο Κωτσόπουλος και πάλι (που στην παράσταση της «Εκάβης» θριάμβευσε ως Πολυμήστωρ), Φαίδρα η Βεργή, Αφροδίτη η Κάκια Παναγιώτου, Αρτεμη η Αλέκα Κατσέλη, Τροφός η Αθανασία Μουστάκα.

Αν κάνω αυτές τις αναφορές, είναι για να δείξω πώς ξεκίνησε η πράγματι πολιτισμένη επανάσταση θεσμών που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη. Ο Ροντήρης δέχθηκε βάναυση κριτική για τα Επιδαύρια. Του χρεώσανε τάχα μου υποταγή στην τουριστική πολιτική της τότε Κυβέρνησης. Κριτικοί θεσμικοί των αθηναϊκών εφημερίδων απουσίασαν από την πρεμιέρα ή όσοι παρευρέθησαν ήταν καταπέλτες και για την παράσταση και για τον Ροντήρη ως, τάχα μου, συντηρητικό σκηνοθέτη. Εως τότε τραγωδία παιζόταν από φοιτητές Πανεπιστημίων στην ερασμιακή προφορά του αρχαίου κειμένου. Τώρα ο θεατής χαιρόταν μια τραγωδία στη λογοτεχνική μεταφραστική παράδοση κάθε ευρωπαϊκής χώρας. Και υπήρξαν παραστάσεις με μεταφραστή τον Σαρτρ ή τον Ούγκο Μπέτι. Η αρχαία τραγωδία έπαψε να είναι φιλολογικό μνημείο μιας αρχαίας γλώσσας και έγινε θεατρικό κείμενο ζωντανό δίπλα στον Σαίξπηρ, τον Λόπε ντε Βέγκα, τον Τολστόι, τον Ρακίνα και τον Ο’ Νηλ! Ας μη λησμονούμε, λοιπόν, την προσφορά του Ροντήρη και του Εθνικού Θεάτρου μας, αυτού που σήμερα θεωρείται αυτονόητη περιουσία της ευρωπαϊκής πνευματικής παράδοσης.

Οταν η Παξινού με σκηνοθέτη τον Μινωτή, που στην «Εκάβη» έπαιζε τον Ταλθύβιο, μια χρονιά μετά την αποχώρηση του Ροντήρη, αλλά με παράσταση του προγραμματισμού του, έπαιξε την Εκάβη, η ευρωπαϊκή κριτική παραληρούσε και ο Βισκόντι, μεγάλος ιταλός σκηνοθέτης που μετείχε στο Φεστιβάλ του Παρισιού, τη διάλεξε με τις μυθικές δικές του παραστάσεις σε έργα της ιταλικής μεγάλης παράδοσης.

Εχει γραφτεί συχνά πως τάχα μου τη «μόδα» της αναβίωσης του αρχαίου δράματος στην Ελλάδα την έφεραν κάτι γάλλοι φοιτητές που σε εκπαιδευτική εκδρομή στις ελληνικές αρχαιότητες έπαιξαν τραγωδία στον αρχαιολογικό χώρο της Επιδαύρου. Ναι, αλλά στα αρχαία ελληνικά, σε ερασμιακή προφορά. Αρχαίο δράμα από επαγγελματίες ηθοποιούς σε μετάφραση παίχτηκε για πρώτη φορά, τολμηρά, επαναστατικά για τα πολιτισμικά ήθη του καιρού από το Εθνικό μας Θέατρο με δάσκαλο τον Ροντήρη. Υπήρξα μαθητής ευνοημένος από τον Δάσκαλο και είχα την τύχη να διαχειριστώ το αρχείο του και να διασώσω σελίδες αρχαίων τραγωδιών («Πέρσες», «Ορέστεια», «Ιππόλυτο») σε μετάφραση και με ορατά σημάδια της ερμηνευτικής του μεθόδου: τόνοι στις τονισμένες συλλαβές, είτε δαχτυλικού, είτε τροχαϊκού, είτε μεσοτονικού μέτρου. Μια μεγαλειώδης μουσική μεταφορά από το τονικό σύστημα μετρικής, από τον ρυθμό του Αισχύλου στον ρυθμό του δημοτικού τραγουδιού, του Παλαμά, του Σικελιανού, του Ελύτη. Χάθηκε σαφώς η αρχαία μουσική της προσωδίας (π.χ., η πρώτη λέξη της «Οδύσσειας» – «Ανδρα» – έχει το πρώτο άλφα μακρό, το δεύτερο βραχύ, δηλαδή σαν να λέμε, μια ολόκληρη νότα και μια μισή!).

Ιδού γιατί ένας τραγικός ποιητής, π.χ. ο Σοφοκλής, δεν χρειαζόταν συνθέτη για να μελοποιήσει τα χορικά. Ο ίδιος ήταν ποιητής και συνθέτης, παίζοντας με την ποικιλία των ρυθμών μακρών και βραχέων συλλαβών. Ετσι η τρίτη λέξη του πρώτου στίχου της «Οδύσσειας» – «έννεπε» – με τρεις διαφορετικές χρονικές, ηχητικές αποδόσεις. Η πρώτη συλλαβή, λόγω της ακολουθίας δύο συμφώνων, ήταν μακρά, διαρκούσε στον λόγο διπλάσια με το έψιλον της δεύτερης και τη φωνητική φθορά του έψιλον στο τέλος της λέξης. Φανταστείτε, λοιπόν, τι μουσική απέδιδε, ερμηνεύοντας το νόημα στον στίχο «Αρας απάτα», πέντε άλφα («Η κατάρα της απάτης») ως μουσικοί φθόγγοι.

Ετσι η μεταφραστική σύγχρονη εποποιία έχει να λύσει ερεθιστικά προβλήματα, δηλαδή να μετατρέψει την ποιότητα σε ποσότητα και την ποσότητα σε ρυθμό. Αλλο ρυθμό από του Ευριπίδη, ρυθμό του «Ερωτόκριτου», του Σολωμού, του Καβάφη, του Ρίτσου. «Αρας απάτα», κατάρα της απάτης. Και οι δύο στίχοι με πέντε άλφα, άρα με τελείως ως ήχος διαφορετική ποιότητα, άρα και επίδραση συναισθηματική στο αφτί.

Η Σαπφώ, ο Ομηρος, ο Αριστοφάνης, ο Πίνδαρος δεν είχαν δίπλα τους, όπως σήμερα ο Ελύτης τον Θεοδωράκη, έναν μουσικοσυνθέτη. Η γλώσσα της ποίησης, με τις εναλλαγές βραχείων και μακρών συλλαβών, δημιουργούσαν και τον ρυθμό και συνάμα το μέλος. Αυτό το προνόμιο το έχουν και τώρα η κινεζική ποίηση, η αραβική, η περσική, η ινδική και η ποίηση της Σιβηρίας και των ινδικών χωρίων της Αμερικής, όσα απέμειναν. Η γλώσσα είναι μουσικός κώδικας. Ακούστε τους κωπηλάτες στον Ινδό ποταμό ή στον Βόλγα, τα κουπιά βυθίζονται στο νερό σε κάθε φωνήεν και υψώνονται για να ορμήσουν πάλι σε κάθε σύμφωνο. Μελετήστε μουσικά τους στίχους του Διονυσίου Σολωμού: «Ακρα του τάφου σιωπή» ή «Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί κι η μάνα το ζηλεύει».

Αλλη μουσική παράγει ο στίχος «Εβγαλε διάτα ο κρούταγος της Βουργαριάς ο τσάρος» του Βαλαωρίτη κι άλλη ο στίχος «η πόλη θα σ’ ακολουθεί» κι άλλη ο στίχος «στ’ άρματα, στ’ άρματα εμπρός στον αγώνα». Οσο κι αν άλλαξε με τον μοντερνισμό, η ποιητική γλώσσα, όσο κι αν αποχώρησε ο εξωτερικός ρυθμός, η μουσική τώρα παίρνει εσωτερικό ψυχικό οπλοστάσιο για να εκφράσει μύχιες, συχνά απωθημένες πίκρες, ελπίδες και χαρές.

Μην ψάχνετε να τη βρείτε. Θα σας βρει εκείνη, όταν δεν θα την περιμένετε.