Οι πολλαπλές ζωές της Εθνικής Αντίστασης

Τι ήταν η «Αντίσταση»; Πότε και με ποιους όρους έγινε «Εθνική» και τι σήμαινε αυτή η αλλαγή της επίσημης στάσης για το πολιτικό τοπίο της χώρας, αλλά και τη συλλογική μας μνήμη; Υπάρχει λόγος που η δεκαετία του 1940 εξακολουθεί να εξάπτει τα πάθη της ελληνικής κοινής γνώμης, και ο λόγος αυτός είναι ότι αρκετές εγγραφές από αυτήν δεν αφέθηκαν να διαγράψουν τους δικούς τους κύκλους στην πορεία του χρόνου, αλλά απαγορεύτηκαν, κουκουλώθηκαν, «τακτοποιήθηκαν» με τις μεταπολεμικές προσπάθειες συλλογικής λήθης.

«Η δεύτερη ζωή της Εθνικής Αντίστασης» των Μάγδας Φυτιλή, Μάνου Αυγερίδη και Ελένης Κούκη που κυκλοφόρησε στο τέλος του 2022 από τις εκδόσεις Θεμέλιο είναι μια συλλογική ιστορική μελέτη, η οποία φωτίζει την Εθνική Αντίσταση ως ένα από τα στοιχεία της πολεμικής δεκαετίας και από τα δομικό υλικό της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής ταυτότητας.

Τα διάφορα στάδια της αναγνώρισης ή δαιμονοποίησης της Αντίστασης ξετυλίγονται παράλληλα με την πολιτική ιστορία των μεταπολεμικών δεκαετιών και συμπλέκονται με την ιστορία του ελληνικού αντικομμουνισμού και με τη μεταβαλλόμενη έννοια του «εθνικού συμφέροντος». Στις σελίδες του βιβλίου βλέπουμε πώς η Αντίσταση και οι ιστορικές αφηγήσεις που τη συνοδεύουν έγιναν μέρος της πολιτικής αντιπαράθεσης, πώς χρησιμοποιήθηκαν για να προσδιοριστούν εκλογικά ακροατήρια· πώς αποτέλεσαν συνολικότερα μια ακόμη δέσμη επεισοδίων στους «πολέμους της μνήμης» που πυροδότησε και πυροδοτεί η δεκαετία του 1940.

Αυτή η λειτουργία της Εθνικής Αντίστασης συνιστά τη δεύτερη ζωή της ή μάλλον τις πολλαπλές αναβιώσεις της. Για αρκετές δεκαετίες η Αντίσταση αποτέλεσε κριτήριο αναγνώρισης και αποκλεισμού, ένα από εκείνα τα στοιχεία που χώριζαν τους Ελληνες σε δύο κατηγορίες: σε αυτούς με αναγνωρισμένη την αγάπη για την πατρίδα και πλήρη δικαιώματα, και στους άλλους, που κατηγορούνταν ότι έβαλαν τις πολιτικές τους προτιμήσεις πάνω από το καλό της Ελλάδας. Δεν είναι μυστικό ότι η ήττα της Αριστεράς στον Εμφύλιο καθόρισε εν πολλοίς το τι σήμαινε η ταυτότητα του μέλους του ΕΑΜ για κάθε έναν από όσους έλαβαν μέρος στην Αντίσταση μέσα από τις οργανώσεις του. Ετσι, είναι λογικό ένα τμήμα της έρευνας των τριών μελετητών να πλαισιώνεται από τέτοιες ερμηνείες και οπτικές, αφού οι περισσότεροι φορείς των αιτημάτων για αναψηλάφιση της έννοιας της Αντίστασης προέρχονταν από τον εαμογενή χώρο.

«Η δεύτερη ζωή» όμως πηγαίνει πέρα από το να τεκμηριώνει μία ακόμη δικαίωση των μελών της εαμικής αντίστασης ή ένα πλουτίζει τη βιβλιογραφία για τον ελληνικό αντικομμουνισμό. Περιγράφοντας τις διαδοχικές διαδικασίες αναγνώρισης και ανταμοιβής της συμμετοχής στην Αντίσταση, σκιαγραφεί το ευρύτερο πλέγμα των αντιστασιακών οργανώσεων – οι περισσότερες εκ των οποίων είναι από λίγο έως καθόλου γνωστές. Μέσα από τις διηγήσεις και τις αρχειακές καταγραφές αναδύεται ένας ολόκληρος κόσμος αντικομμουνιστικών οργανώσεων, που συμπλέχθηκαν με τον κρατικό μηχανισμό κατά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, καθώς αυτός προσπαθούσε να οικοδομήσει το πατριωτικό του προφίλ. Ως πολιτικό ακροατήριο, τα πρώην μέλη των oργανώσεων αυτών διατηρούσαν ακόμη και κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες της μεταπολίτευσης, εκλεκτική σχέση με την επίσημη ελληνική Δεξιά. Από την άλλη, στις αιτήσεις μελών δεξιών οργανώσεων φαίνεται η άγνωστη σε αρκετά ακροατήρια συλλογιστική όσων πράγματι πίστευαν ότι το ΕΑΜ ήταν παράγοντας αποσταθεροποίησης που θα έβλαπτε τη χώρα και η συμμετοχή σε αυτό αντιστοιχούσε σε «προδοσία».

Δικαίωση και πολιτική έκφραση

Οι τρόποι που οι οργανώσεις αναζήτησαν τη φωνή τους, διεκδίκησαν ό,τι θεωρούσαν δικαίωμά τους ή δικαίωμα των μελών τους, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο τις αντιμετώπισε το ελληνικό κράτος μαρτυρούν μία πολλές φορές υπόγεια αλλά εργώδη προσπάθεια για δικαίωση και πολιτική έκφραση – αριστερή ή δεξιά – που διήρκεσε περισσότερα από 60 χρόνια. Η διεξοδική έρευνα των τριών μελετητών στα αρχεία της Διεύθυνσης Εφέδρων Πολεμιστών Αγωνιστών Θυμάτων και Αναπήρων Πολέμου (ΔΗΠΑΘΑ) και στις νομαρχίες όπου βρίσκονται οι ατομικές αιτήσεις αναγνώρισης, έφερε στο φως ιστορίες για συλλογική και ατομική επιδίωξη δικαίωσης· για ανθρώπους που επιδίωξαν την επιβράβευση των νεανικών τους αγώνων από το κράτος· που περίμεναν αυτήν τη δικαίωση όχι μόνο μέσα σε αντίξοες συνθήκες «καχεκτικής δημοκρατίας», αλλά και παλεύοντας με τη γραφειοκρατία και τις παλινωδίες του διοικητικού μηχανισμού. «Σας παρακαλώ θα ήθελα και εγώ να αναγνωριστώ ως αγωνίστρια της Εθνικής μας Αντιστάσεως για να νιώθουν και τα 3 μου παιδιά καθώς και τα εγγόνια μου για μένα περήφανα», ανέφερε μια αίτηση αναγνώρισης, από εκείνες που υποβλήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε μια δέσμη νομικών ρυθμίσεων που σε διαφορετικές εποχές έθεσαν προϋποθέσεις αναγνώρισης αντιστασιακών. Το πρώτο καλύπτει το διάστημα από την απελευθέρωση έως το 1965, το δεύτερο από το 1969 και τις ρυθμίσεις της χούντας, έως το 1980, ενώ το τρίτο μέρος έχει ως ορόσημο τις διατάξεις του 1982 και φτάνει έως το 2006. Ο μη εξοικειωμένος με την ιστορική έρευνα αναγνώστης ίσως βρει πιο προφανείς τις συνδέσεις της αναγνώρισης με τα γεγονότα της μεταπολιτευτικής περιόδου, όπως η άνοδος του ΠΑΣΟΚ, η αναδιανομή της εξουσίας που συντελέστηκε, η αντικατάσταση παλιότερων πολιτικών δομών από νέες και η νομιμοποίηση της Αριστεράς.

Οι πολιτικές ανακατατάξεις της εποχής ΠΑΣΟΚ συνδέθηκαν με τις νέες προσλήψεις της δεκαετίας του 1940, ενώ γεγονότα όπως η συγκυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας και ενιαίου Συνασπισμού, η «ιστορική συμφιλίωση» και το κάψιμο των φακέλων, συνδέθηκαν με την επαναδιαπραγμάτευση της Αντίστασης και των πολιτικών της επιδράσεων. Είναι η εποχή που μοιάζει να προχωρά με γρήγορα βήματα η μετατόπιση της προσοχής από τον Εμφύλιο στην Αντίσταση και από τον Γράμμο στον Γοργοπόταμο, όπως αναφέρουν οι συγγραφείς.

Η «Δεύτερη ζωή της Εθνικής Αντίστασης» είναι μια πολύ χρήσιμη μελέτη για τη διαρκή επιρροή της δεκαετίας του 1940 και τους «πολέμους της μνήμης», και ταυτόχρονα ένα σύγχρονο βιβλίο ιστορίας που θέτει ερωτήματα και φωτίζει αθέατες όψεις. Ο τόμος είναι αφιερωμένος στη μνήμη του Ηλία Νικολακόπουλου.