Ο γορίλας, ο ελέφαντας και το μέλλον του Τύπου

Η ΝΖΖ απασχολεί 57 δημοσιογράφους, έχει κυκλοφορία 102.000 φύλλων, διαβάζεται κάθε Κυριακή από 325.000 ανθρώπους και στο ετήσιο Ευρωπαϊκό Εκδοτικό Συνέδριο που έγινε την περασμένη εβδομάδα στη Βιέννη έλαβε το βραβείο της εβδομαδιαίας εφημερίδας της χρονιάς. «Ναι, το χαρτί είναι ζωντανό, και θα σας δείξουμε το γιατί», μας είπε η υποδιευθύντρια της εφημερίδας Ανια Μπούρι. «Φυσικά και έπεσε η κυκλοφορία μας όταν ξεκίνησε η ψηφιοποίηση της ενημέρωσης. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά διαταράχθηκε και η ανανέωση του αναγνωστικού μας κοινού. Αλλά αποφασίσαμε να αντισταθούμε, χρησιμοποιώντας τα παραδοσιακά μας όπλα με σύγχρονο τρόπο. Και το ίδιο θα συνεχίσουμε να κάνουμε τώρα που ερχόμαστε αντιμέτωποι με την απειλή της Τεχνητής Νοημοσύνης».

Τα παραδοσιακά όπλα στα οποία αναφέρθηκε η ελβετίδα δημοσιογράφος είναι το δυναμικό της εφημερίδας της. Πρώτα απ’ όλα, ένας art director σχεδιάζει με μολύβι κάθε σελίδα, ενώ ο ίδιος αποφασίζει και τη σειρά των σελίδων. Μεγάλο βάρος δίνεται στην εμφάνιση: η πρώτη σελίδα έχει συνήθως στα αριστερά το κύριο άρθρο και στα δεξιά μια μεγάλη κατακόρυφη φωτογραφία που παραπέμπει στο πρώτο θέμα, ενώ το θέμα πάνω από τον λογότυπο έχει τη μορφή αφίσας. Μια μεγάλη φωτογραφία προαναγγέλλει επίσης και το άνοιγμα κάθε τομέα. «Θέλουμε να προσελκύσουμε αυτούς που έχουν κουραστεί από τις ταμπλέτες», είπε η Μπούρι. «Θέλουμε να ενημερώνουμε, θέλουμε να εμπνέουμε, θέλουμε και να ψυχαγωγούμε». Η ιστορία του Τόνι, που ξεκίνησε από τον πόλεμο αλλά μιλάει τόσο για τις σχέσεις Ανατολής – Δύσης όσο και για τη στάση μας απέναντι στα ζώα, έπιασε πολλές σελίδες και έγινε viral. Πολύ δημοφιλές αποδείχθηκε επίσης ένα κείμενο, που συνοδευόταν από ένα μεγάλο γράφημα, αντικείμενο του οποίου ήταν η διαπίστωση ότι οι νέες γυναίκες στην Ελβετία τοποθετούνται στην πλειοψηφία τους στην Αριστερά, ενώ οι νέοι άνδρες στη Δεξιά. Πρωτότυπη ήταν όμως και η κάλυψη του σεισμού στην Τουρκία: καθώς η ΝΖΖ είναι κυριακάτικη, άρα δεν μπορούσε να επενδύσει στην είδηση, καθιέρωσε ένα «προσωπικό ημερολόγιο» που παρουσίαζε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα.

Bρέθηκα πρώτη φορά σε αυτό το συνέδριο. Και δεν κρύβω ότι πήρα θάρρος ακούγοντας την «ψυχή» του, τον γερμανό σχεδιαστή εφημερίδων Νόρμπερτ Κούπερ, να περιγράφει τρόπους με τους οποίους μια εφημερίδα μπορεί να ξαφνιάσει τον αναγνώστη και να τον πείσει ότι, ακόμη και σε μια εποχή που όλα ακριβαίνουν λόγω του πολέμου, αξίζει να διαθέσει ένα ή δύο ευρώ για να αγοράσει το έντυπο της προτίμησής του. Ενας τέτοιος τρόπος είναι η λεγόμενη «οπτική δημοσιογραφία», που ξεκίνησε από σκανδιναβικές εφημερίδες όπως η δανική Politiken και η νορβηγική Bergens Tidende, για να επεκταθεί τώρα στο Βέλγιο, την Ολλανδία και τη Γερμανία. Ενας άλλος είναι τα μεγάλα άρθρα, όπου πρωτοπόρος ήταν η γερμανική Die Zeit. Ανερχόμενη δύναμη είναι τα e-papers: πολλές εφημερίδες μάλιστα, εκτός από τη σαββατιάτικη έκδοση, προχωρούν στην έκδοση και ενός έξτρα κυριακάτικου φύλλου με αυτή τη μορφή. Δημοφιλή εξακολουθούν να είναι και τα podcasts, όπου την πρωτοπορία έχει και πάλι μια γερμανική εφημερίδα, η Hamburger Abendblatt. Ενα άλλο συμπλήρωμα, τέλος, στο οποίο προσφεύγουν πολλές εφημερίδες για να αντιμετωπίσουν τον ψηφιακό ανταγωνισμό και να δώσουν στους αναγνώστες τους μια πρόσθετη πηγή ενημέρωσης, είναι τα newsletters, που αποστέλλονται συνήθως το βράδυ.

Eυκαιρία, όχι απειλή

Η νέα πρωταγωνίστρια αυτού του παραμυθιού βέβαια είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη. Και το ερώτημα είναι αν θα αποδειχθεί ο κακός λύκος. Το συνέδριο, πάντως, κάθε άλλο παρά την αντιμετώπισε ως τον «ελέφαντα στο δωμάτιο». Με άλλα λόγια την κοίταξε στα μάτια. Πολλές διαλέξεις ήταν έτσι αφιερωμένες σ’ αυτήν την «τεκτονική αλλαγή», όπως χαρακτήρισε το GPT η 43χρονη Ελβετίδα, Λαντίνα Χάιμγκάρτνερ, επικεφαλής του ομίλου Blick. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ήρθε για να μείνει, είπε, αποφεύγοντας τις απειλές που θα εκτόξευε μερικές ώρες αργότερα ένας άλλος CEO, ο επικεφαλής του ομίλου Wort & Bild Verlag Αντρέας Αρτζεν, σύμφωνα με τον οποίο όποιος δημοσιογράφος δεν μπορεί να προσαρμοστεί στη νέα εποχή θα πάει σπίτι του, καθώς περιμένουν 5-6 να πάρουν τη θέση του.

Στη μεγαλύτερης κυκλοφορίας εφημερίδα της Ευρώπης πάλι, την Bild, δεν περιμένουν ούτε αυτό. Οπως ξεκαθάρισε ο CEO του ομίλου Ματίας Ντέπφνερ σε email που έστειλε αυτή την εβδομάδα προς το προσωπικό, «η εφημερίδα δυστυχώς θα αποχωριστεί τους συναδέλφους που τα καθήκοντά τους στον ψηφιακό κόσμο εκτελούνται από την ΑΙ και/ή αυτοματοποιημένες διαδικασίες». Αυτό σημαίνει κάπου 200 απολύσεις, στο πλαίσιο ενός προγράμματος εξοικονόμησης 100 εκατομμυρίων ευρώ.

Ας επιστρέψουμε όμως στο συνέδριο. Σύμφωνα με τη Χάιμγκάρτνερ, το μεγάλο στοίχημα είναι να αντιμετωπιστεί η Τεχνητή Νοημοσύνη ως ευκαιρία και όχι ως απειλή. Ορισμένα πράγματα μπορεί θαυμάσια να ανατεθούν σ’ αυτήν: οι μετεωρολογικές προβλέψεις, ας πούμε, ή ακόμη και κάποιες συνταγές. Το ChatGPT, αντιθέτως, δεν μπορεί να γράφει πολιτικά σχόλια όπως τα γράφουν οι ειδικευμένοι δημοσιογράφοι, αλλά ούτε και να υποδυθεί έναν cooking blogger. Στην πραγματικότητα, κανείς δεν μπορεί να λέει ιστορίες όπως ο άνθρωπος. Οι εργαζόμενοι στα media πρέπει λοιπόν να προσφέρουν την ανθρώπινη υπεραξία που απαιτείται ώστε να αποκρουστούν τα ρομπότ.

Η Βερένα Κραβάρικ, υπεύθυνη καινοτομίας στο Αυστριακό Πρακτορείο Ειδήσεων, το έθεσε λίγο διαφορετικά. «Η Τεχνητή Νοημοσύνη στη δημοσιογραφία», είπε, «δεν σημαίνει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη κάνει δημοσιογραφία». Για να διαλυθούν οι ψευδαισθήσεις, όπως και για να εντοπίζονται κείμενα που μοιάζουν αληθινά αλλά είναι γραμμένα από μηχανήματα, το Πρακτορείο έχει συγκροτήσει μια Power Team, μια Ομάδα Δράσης δηλαδή για την Τεχνητή Νοημοσύνη, που κάνει fact-checking των πληροφοριών και εντοπίζει fake κείμενα ή φωτογραφίες. Η Ομάδα αυτή έχει εξαγάγει ήδη κάποια στρατηγικά συμπεράσματα εν είδει οδικού χάρτη. Να γνωρίζουμε τις θεμελιώδεις αξίες μας, τα αδύναμα σημεία μας και τις κόκκινες γραμμές μας. Nα αναζητούμε τις καλύτερες λύσεις. Να βρίσκουμε τα κατάλληλα formats για τη βελτίωση της γνώσης. Να μη διστάζουμε να γιορτάζουμε τις επιτυχίες μας, βοηθούν στην ανύψωση του ηθικού. Να είμαστε καχύποπτοι, περίεργοι και σε εγρήγορση. Να παρακολουθούμε τις νομικές αλλαγές. Να μοιραζόμαστε μεταξύ μας τις προόδους της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Με άλλα λόγια, να ορίσουμε εκ νέου τη δημοσιογραφία.

Το μυστικό βρίσκεται στο storytelling

Ηδη από τις πρώτες διαλέξεις στο πανέμορφο Palais Niederösterreich όπου γινόταν το συνέδριο άρχισε να αναδύεται μια μαγική λέξη, που στα αγγλικά είναι πιο συμπυκνωμένη απ’ ό,τι σε άλλες γλώσσες: storytelling. «Αυτό είναι η καρδιά της δημοσιογραφίας», είπε ο Τροντ Ολαβ Σκρούνες, αρχισυντάκτης της καθημερινής νορβηγικής εφημερίδας Bergens Tidende, η οποία απασχολεί 60 δημοσιογράφους, έχει κυκλοφορία 35.000 φύλλων και έλαβε το ευρωπαϊκό βραβείο της περιφερειακής εφημερίδας της χρονιάς. Εδώ δινόταν ανέκαθεν έμφαση στους λευκούς χώρους. Τα 2/3 της πρώτης σελίδας καταλαμβάνονται από μια φωτογραφία. Και η φαντασία δεν λείπει ούτε από τα αφιερώματα (ένας φωτογράφος επισκέφθηκε πρόσφατα διάφορα τοπικά νεκροταφεία και έβαλε τους ανθρώπους που συνάντησε να του μιλήσουν για τους νεκρούς τους) ούτε από τα γραφήματα (σε ένα πρόσφατο θέμα για την οπλοκατοχή στην Αμερική, τη θέση των οριζόντιων λωρίδων στην αμερικανική σημαία είχαν πάρει σφαίρες, ενώ τα λευκά αστέρια στο μπλε ορθογώνιο είχαν δώσει τη θέση τους σε τρύπες από σφαίρες).

«Μη φοβάστε τον θεριστή», μάς είπε ο Σκρούνες στην πολύ κεφάτη ομιλία του, αναφερόμενος φυσικά κι αυτός στην Τεχνητή Νοημοσύνη. «Εμάς μας αρέσει η ερευνητική δημοσιογραφία, γενικά δίνουμε χρόνο στην εξερεύνηση. Οταν έχουμε μια επιτυχία, τρώμε την τούρτα όλοι μαζί. Γνωρίζουμε ότι οι περισσότεροι αναγνώστες μας είναι μεγάλης ηλικίας, οπότε αυξήσαμε το μέγεθος των γραμμάτων στις σελίδες. Και δεν διστάζουμε να παραδεχθούμε ότι στα στοιχήματα που κερδίζουμε παίζει συχνά τον ρόλο της και η τύχη».

Το βραβείο εθνικής εμβέλειας εφημερίδας το έλαβε η κεντροαριστερή φλαμανδική De Morgen, που απασχολεί 50 δημοσιογράφους και έχει κυκλοφορία 55.000 φύλλων. Το μυστικό της είναι η πρώτη σελίδα, που δεν έχει κάποιο χαρακτηριστικό layout: όλα τα θέματα «σκηνοθετούνται» με ατομικό τρόπο. Το βραβείο τοπικής εφημερίδας, τέλος, απονεμήθηκε στην ισπανική Las Provincias, που εκδίδεται στη Βαλένθια, απασχολεί 51 δημοσιογράφους και έχει κυκλοφορία 8.000 φύλλων. Κι εδώ ξαφνιάζει η πρώτη σελίδα: τη μια μέρα μιλά για την επιστροφή στο σχολείο και δείχνει τρεις μαθητές να σκύβουν κάτω από το βάρος της τσάντας τους, την άλλη μέρα απεικονίζει έναν καταρρακωμένο Πούτιν που διαταράσσει την παγκόσμια τάξη, ενώ την επομένη του θανάτου της βασίλισσας Ελισάβετ αποχαιρετά την «αιώνια βασίλισσα» με μια εντυπωσιακή σύλληψη.

Είναι αλήθεια ότι η συνταγή αυτή δεν δουλεύει καλά στο κινητό, όπου διαβάζουν – όσοι διαβάζουν – τις εφημερίδες οι περισσότεροι νέοι. To 69% των νέων συνδρομητών δεν κατευθύνεται στο χαρτί και το 27% διαβάζουν την εφημερίδα στο κινητό τους, μας είπε ο Γκέρμπεν βαν’τ Χεκ, υποδιευθυντής των περιφερειακών εφημερίδων του ολλανδικού ομίλου Mediahuis. Κατόπιν αυτού, οι υπεύθυνοι των γραφημάτων έμαθαν να προσαρμόζουν τα γραφήματά τους στο κινητό. «Η κινητή σκέψη είναι το υπ’ αριθμόν ένα μέλημα σε κάθε βήμα», τόνισε ο Γκέρμπεν, αφήνοντας ομολογουμένως κάποιες αμφιβολίες για αυτό το είδος σκέψης.

Ετσι κάνουν πάντως όλες οι επιχειρήσεις: προσαρμόζονται στις προτιμήσεις των καταναλωτών, χρησιμοποιώντας τόσο τις δικές τους δυνάμεις όσο και τις προόδους της τεχνολογίας. Οι πιο ικανές, οι πιο ευφάνταστες και οι πιο τυχερές επιβιώνουν. Οι πιο αργές, οι πιο διστακτικές και οι πιο άτυχες κλείνουν. Αυτό που είδα στη Βιέννη ήταν ένας κλάδος αποφασισμένος να αποδείξει ότι δεν έχει πει την τελευταία του λέξη. Είναι αλήθεια ότι, ύστερα από τέσσερις σχεδόν δεκαετίες αφοσίωσής μου στο χαρτί, δεν είμαι ο πιο αντικειμενικός για να το κρίνει. Πίστευα όμως και πιστεύω ότι οι ιστορίες θα μας σώσουν.

Το ταξίδι στη Βιέννη έγινε με χορηγία της Japan Tobacco International.