Η πολιτική οικονομία και η οικονομική ανισότητα

Η πρόσφατη συζήτηση για τη σχέση του μείγματος της φορολογικής πολιτικής και της οικονομικής ανισότητας διεξάγεται εν πολλοίς σε λανθασμένη βάση. Πράγματι, η αναλογία άμεσων – έμμεσων φόρων στην Ελλάδα είναι χαμηλή. Αυτό ωστόσο συμβαίνει όχι μόνο γιατί οι έμμεσοι φόροι είναι υψηλοί, αλλά και επειδή τα έσοδα από την άμεση φορολογία είναι χαμηλά λόγω της εκτεταμένης φοροδιαφυγής μεγάλων κλάδων της οικονομίας. Πρόσφατα, ο διοικητής της ΤτΕ εκτίμησε τη διαφυγούσα φορολογητέα ύλη σε 60 δισ. ευρώ (30% του ΑΕΠ). Σύμφωνα με διάφορες μελέτες, φοροδιαφεύγουν κυρίως οι αυτοαπασχολούμενοι, οι πολύ μικρές επιχειρήσεις και οι ελεύθεροι επαγγελματίες. Επιπροσθέτως, πολίτες με υψηλά εισοδήματα αποφεύγουν να αποδίδουν τους φόρους που τους αναλογούν, αξιοποιώντας τις δυνατότητες που τους παρέχονται από το εθνικό και διεθνές νομοθετικό πλαίσιο.

Η εκτεταμένη φοροδιαφυγή οφείλεται στην ανεπάρκεια του φοροεισπρακτικού μηχανισμού και στην έλλειψη πολιτικής βούλησης. Είναι κοινό μυστικό ότι οι εκάστοτε κυβερνήσεις έχουν χρησιμοποιήσει την έμμεση φορολογία προκειμένου να συλλάβουν ένα κομμάτι της διαφυγούσας φορολογητέας ύλης. Αυτό, δε, είναι κοινό γνώρισμα των οικονομιών με παρόμοια προβλήματα.

Σε περιβάλλον φοροδιαφυγής, υπάρχουν «δύο τύποι ανισοτήτων»: αυτή μεταξύ υψηλών και χαμηλών εισοδημάτων και εκείνη μεταξύ όσων δηλώνουν τα εισοδήματά τους και όσων δεν τα δηλώνουν. Ετσι, η πολιτική οικονομία της φορολογικής πολιτικής καθίσταται περισσότερο σύνθετη, θέτοντας εν αμφιβόλω την αντίληψη ότι οι άμεσοι φόροι, σε αντίθεση με τους έμμεσους, μειώνουν την οικονομική ανισότητα. Υποθέστε δύο παρόμοια νοικοκυριά, από τα οποία μόνο το ένα δηλώνει τα εισοδήματά του. Το νοικοκυριό αυτό βελτιώνει τη σχετική θέση του όταν μειώνονται οι άμεσοι φόροι και αυξάνονται οι έμμεσοι, καθώς έτσι πληρώνει φόρους και εκείνο που φοροδιαφεύγει. Το τελευταίο βελτιώνει τη σχετική θέση του στην αντίθετη περίπτωση, που ωστόσο, αν υιοθετηθεί, είναι πιθανό να κινητροδοτήσει παραβατική συμπεριφορά και στο πρώτο νοικοκυριό. Αρα η αλλαγή του φορολογικού μείγματος ενδέχεται να εντείνει τη φοροδιαφυγή και να αποδειχθεί τελικά αναποτελεσματική ως προς τον στόχο της μείωσης της οικονομικής ανισότητας. Συμπερασματικά, η αλλαγή του φορολογικού μείγματος προϋποθέτει τον περιορισμό της φοροδιαφυγής και την ενίσχυση του ανταγωνισμού στις αγορές προϊόντος, ώστε η όποια μείωση της έμμεσης φορολογίας να περάσει στις τιμές των προϊόντων.

Στο υπάρχον πλαίσιο, δεν είναι καλή ιδέα η οριζόντια μείωση των έμμεσων φορολογικών συντελεστών. Ενδείκνυται ίσως σε προϊόντα που είναι απολύτως αναγκαία για την επιβίωση ενός νοικοκυριού, μολονότι οι στοχευμένες παρεμβάσεις σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες είναι προτιμότερες. Σε ό,τι αφορά, δε, την εισπραξιμότητα των φόρων, το είδος της φοροδιαφυγής στην Ελλάδα επιβάλλει την αξιοποίηση της τεχνολογίας των πληροφοριών και την επέκταση της υποχρεωτικότητας των ηλεκτρονικών συναλλαγών. Τέλος, σε προϊόντα όπως τα καύσιμα, το φορολογικό βάρος πρέπει να επιλέγεται με γνώμονα και την επίπτωση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, καθώς μια πτώση της τιμής του συγκεκριμένου προϊόντος ίσως οδηγήσει σε αύξηση της αξίας των εισαγωγών, επιβαρύνοντας περαιτέρω τον αδύναμο εξωτερικό τομέα της ελληνικής οικονομίας.

Ο Μάνθος Ντελής είναι καθηγητής στο Audencia Business School στη Γαλλία και μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ενώ ο Γιώργος Οικονομίδης είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών