Οι ελληνοτουρκικές διπλωματικές σχέσεις πριν και μετά τη Λωζάννη

Η εκατονταετηρίδα από την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης την 24η Ιουλίου 1923 προσφέρεται για σειρά προβληματισμών για το παρελθόν, το παρόν αλλά και το μέλλον των ελληνοτουρκικών. Αν και η Συνθήκη αφορούσε σειρά θεμάτων πέραν των αμιγώς ελληνοτουρκικού ενδιαφέροντος και ρύθμιζε τα σύνορα της Τουρκίας με τη Συρία και το Ιράκ αλλά και ζητήματα διαδοχής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από την Τουρκία, παραμένει το θεμέλιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Επειτα από μια δεκαετία πολεμικών αναμετρήσεων, οι δύο χώρες αποφάσισαν να γυρίσουν σελίδα στις διμερείς τους σχέσεις και να θέσουν την υπεράσπιση των κρατικών συμφερόντων ως προτεραιότητα εις βάρος και των ατομικών δικαιωμάτων των προσφύγων. Ενώ η Συνθήκη της Λωζάννης επέτυχε να αποτρέψει έναν νέο ελληνοτουρκικό πόλεμο, υπήρξε εντυπωσιακή η μεταστροφή του κλίματος στις διμερείς σχέσεις.

Πριν παρέλθει ούτε επταετία από την υπογραφή της Συνθήκης, οι δύο χώρες αποφάσισαν να επαναπροσδιορίσουν τις σχέσεις τους στρεφόμενες προς το μέλλον και λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα κοινά τους συμφέροντα. Η υπογραφή Συμφώνου Ελληνοτουρκικής Φιλίας την 30ή Οκτωβρίου 1930 συνδεόταν βεβαίως και με τις νέες στρατηγικές ισορροπίες στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο. Η Βουλγαρία στα Βαλκάνια και η Ιταλία στη Μεσόγειο ήταν τα δύο κράτη που θεωρούσαν εαυτά αδικημένα από τη μεταπολεμική διεθνή έννομο τάξη και λάμβαναν αναθεωρητικές πρωτοβουλίες, ενώ η Ελλάς και η Τουρκία παρέμεναν προσηλωμένες στη διεθνή έννομο τάξη. Η ανάπτυξη μιας αδιανόητης σήμερα σχέσεως εμπιστοσύνης εμφαίνεται μέσω δύο περιστατικών. Πρώτον, όταν η ελληνική κυβέρνηση επεξέτεινε διά προεδρικού διατάγματος τον Σεπτέμβριο του 1931 τον ελληνικό εναέριο χώρο από τα τρία στα δέκα ναυτικά μίλια, ενώ τα ελληνικά χωρικά ύδατα παρέμεναν στα τρία ναυτικά μίλια, η Τουρκία συναίνεσε σιωπηρώς. Ο λόγος ήταν ότι η Τουρκία θεωρούσε ότι η δράση της ιταλικής αεροπορίας στον διεθνή εναέριο χώρο του Ανατολικού Αιγαίου απειλούσε την τουρκική εθνική ασφάλεια πολύ περισσότερο από την επέκταση του ελληνικού εναέριου χώρου στα δέκα μίλια. Δεύτερον, όταν η Τουρκία ζήτησε την αναθεώρηση των όρων της Συνθήκης της Λωζάννης για την αποστρατιωτικοποίηση των Στενών, η τότε ελληνική κυβέρνηση υποστήριξε το τουρκικό αίτημα, ώστε τελικώς να υπογραφεί η Συνθήκη του Μοντρέ την 20ή Ιουλίου 1936. Το επίπεδο εμπιστοσύνης στις διμερείς σχέσεις ίσως υπήρξε ένας από τους λόγους για τους οποίους η ελληνική αντιπροσωπεία αμέλησε να απαιτήσει τη ρητή αναφορά των νήσων Λήμνου και Σαμοθράκης στη Συνθήκη του Μοντρέ θεωρώντας αυτονόητη την άρση του καθεστώτος αποστρατιωτικοποιήσεως και για αυτές. Επρεπε να παρέλθει σχεδόν μισός αιώνας για να αμφισβητήσει η Τουρκία το δικαίωμα της Ελλάδος να διατηρεί εναέριο χώρο δέκα ναυτικών μιλίων, αλλά και να διατυπώσει τον παράδοξο ισχυρισμό ότι παρά την κατάργηση του καθεστώτος αποστρατιωτικοποιήσεως των Στενών, αυτό εξακολουθεί να ισχύει για τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη.

Ηταν ασφαλώς η ανάδυση του Κυπριακού Ζητήματος το 1955 που έθεσε τέλος σε περίπου τρεις δεκαετίες αρμονικών ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η κρίση στο Κυπριακό λειτούργησε καταλυτικά για την όξυνση των προβλημάτων των μειονοτήτων και στις δύο χώρες, αλλά και την ανάδυση του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου ως νέων πεδίων ελληνοτουρκικής αντιπαραθέσεως. Αν κάτι μας διδάσκει η ελληνοτουρκική προσέγγιση του 1930, είναι ότι η βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων διευκολύνεται από τον κοινό στρατηγικό προσανατολισμό των δύο κρατών αλλά και την αναφορά σε ένα κοινό πλαίσιο πολιτικών αξιών.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ