Μια μεγάλη συζήτηση για τη Συνθήκη της Λωζάννης

Οι επέτειοι αποτελούν πάντα καλή αφορμή για να έρθουν ξανά στο προσκήνιο του ενδιαφέροντος ιστορικά γεγονότα. Αυτό ισχύει και για τη Συνθήκη της Λωζάννης, καθώς φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από την υπογραφή της. Ισχύει όμως μόνο εν μέρει, καθώς η Συνθήκη της Λωζάννης όχι μόνο παραμένει διαρκώς επίκαιρη, αλλά δεν λείπει από τον δημόσιο διάλογο σχεδόν σε κάθε αναφορά στις ελληνοτουρκικές σχέσεις – πολύ περισσότερο, όταν υπάρχουν περίοδοι έντασης σε αυτές τις σχέσεις.

Στη Λωζάννη δεν κλήθηκαν να διαπραγματευθούν μόνο η Ελλάδα και η Τουρκία. Στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης, η οποία ξεκίνησε τις εργασίες της τον Νοέμβριο του 1922 και τις ολοκλήρωσε τον Ιούλιο του επόμενου έτους, συμμετείχαν πολλά κράτη. Τα ελληνοτουρκικού ενδιαφέροντος ζητήματα δεν ήταν ούτε τα μόνα ούτε κατ’ ανάγκη τα σημαντικότερα από όσα συζητήθηκαν στη Λωζάννη. Ομως η Ελλάδα και η Τουρκία ήταν οι χώρες που επηρεάστηκαν (και που συνεχίζουν να επηρεάζονται) περισσότερο από τα όσα συμφωνήθηκαν στη Λωζάννη.

Η Συνθήκη της Λωζάννης επηρέασε καθοριστικά την ιστορική πορεία τόσο της Ελλάδας όσο και της Τουρκίας. Υπήρξε ταυτόχρονα μια ληξιαρχική πράξη θανάτου και μια ληξιαρχική πράξη γέννησης. Από τη μια, επιβεβαίωσε το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, η οποία είχε προσδιορίσει τις μείζονες επιλογές του ελληνικού κράτους σχεδόν αμέσως μετά τη δημιουργία του. Από την άλλη, άνοιξε τον δρόμο για την ανακήρυξη της Τουρκικής Δημοκρατίας. Η Ελλάδα σχεδόν ολοκλήρωσε την εδαφική της διαμόρφωση (έκτοτε μόνο τα Δωδεκάνησα προστέθηκαν στην ελληνική επικράτεια), ενώ ταυτόχρονα, μέσα από την οδυνηρή εμπειρία της ανταλλαγής των πληθυσμών, κατέστη ένα από τα πλέον ομοιογενή από εθνολογική άποψη κράτη της Ευρώπης. Σχεδόν απαράλλακτα έχουν παραμείνει και τα σύνορα της Τουρκίας, με μοναδική προσθήκη την περιοχή της Αλεξανδρέττας το 1939.

Το ιστορικό, πολιτικό και διπλωματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξήχθησαν οι διαπραγματεύσεις στη Λωζάννη αλλά και οι σύγχρονες κληρονομιές της Συνθήκης της Λωζάννης αποτέλεσαν τα κύρια σημεία ενδιαφέροντος του μεγάλου διεθνούς συνεδρίου, το οποίο διοργάνωσαν στις 12 και 13 Ιουνίου στην Αθήνα το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το ΕΛΙΑΜΕΠ. Πάνω από σαράντα πανεπιστημιακοί καθηγητές, ερευνητές, αλλά και διπλωμάτες συμμετείχαν στις εργασίες του. Είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι το συνέδριο έδωσε την ευκαιρία για την παρουσίαση πορισμάτων των ερευνών ελλήνων και τούρκων ειδικών και για την ανταλλαγή απόψεων μεταξύ τους.

Ζητήματα όπως ο ρόλος των προσωπικοτήτων που συμμετείχαν στη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης, οι στρατηγικές προτεραιότητες των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, το νέο γεωπολιτικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε ως αποτέλεσμα των συμφωνηθέντων στη Λωζάννη, η εξέλιξη της ελληνικής και της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής από το 1923 και μετά, αλλά και η σημασία που έχει σήμερα η Συνθήκη της Λωζάννης υπήρξαν ορισμένα μόνο από τα ζητήματα που συζητήθηκαν στις συνολικά δέκα επιμέρους συνεδρίες. Το αβίαστο συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι μέσα σε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον η Συνθήκη της Λωζάννης εξακολουθεί να αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς για την ειρήνη και τη σταθερότητα στην ευρύτερη περιοχή μας.

Ο Αντώνης Κλάψης είναι επίκουρος καθηγητής Διπλωματίας και Διεθνούς Οργάνωσης, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου