Η ηθική της ευθύνης

Το τραγικό και κυριολεκτικά ανείπωτο ναυάγιο των απελπισμένων που χάθηκαν μαζί με το όνειρό τους για μια ανθρώπινη ζωή  δεν πρέπει να κριθεί μόνο με τα αισθήματα πένθους, ούτε με την αντίληψη τιμωρίας, εδώ και τώρα, των υπαιτίων.  Ο κύκλος των υπευθύνων είναι τόσο ελαστικός, ώστε να περιλαμβάνει όλους: από την κερδοσκοπική επιχείρηση μεταφοράς με εντελώς αναξιόπλοο σκάφος και εγκληματικά παράλογη «στοιβασία» ή με την εξυπηρέτηση σκοπιμοτήτων  που ανέχονται ή ευνοούν την απάνθρωπη αυτή «εμπορία», ως τις παραλείψεις κατά την παροχή βοήθειας και διάσωσης των τραγικών ναυαγών, αλλά και τη μεταναστευτική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ενωσης και των μελών της. Οταν φταίνε όλοι δεν φταίει τελικά κανένας.

Ας σκεφτούμε νηφάλια, όσο επιτρέπει το πένθος. Είμαστε μέλη μιας πλήθουσας ανθρωπότητας, σε έναν κόσμο όπου υπάρχουν «νησίδες ευημερίας» σε ένα «αρχιπέλαγος» δυστυχίας, ανισότητας και καταπίεσης. Αν η κοινωνική αδικία και η ακραία οικονομική ανισότητα εξακολουθούν στις λεγόμενες «ανεπτυγμένες» χώρες, η «εξαθλίωση» του θεωρούμενου ως το πρόσφατο παρελθόν «Τρίτου Κόσμου», είναι περισσότερο  απαράδεκτο, όσο και κρίσιμο για το μέλλον της ίδιας της κοινής εστίας μας, στοιχείο, το οποίο θεωρούμε άδικο, αλλά όλοι είμαστε συνυπεύθυνοι για τη συντήρησή του.

Η ηθική του φρονήματος επιτρέπει στους προνομιούχους, όσο και σε όσους πιστεύουν πως διαθέτουν, μόνον αυτοί, την «ηθική και κοινωνική ευαισθησία», να οργίζονται, να εξεγείρονται, να απαιτούν την άμεση εξαφάνιση ενός αποτυχημένου κοινωνικού συστήματος. Η κριτική, όπως και η διαμαρτυρία, δεν αρκούν για να «αλλάξουν τον κόσμο». Είναι ηθικά επιβαλλόμενο να κάνουμε ό,τι μπορούμε προκειμένου να βοηθήσουμε τους λιγότερο ευνοημένους συνανθρώπους μας. Είναι, όμως, πολιτικά επιτακτικό να αντιληφθούμε, ότι η πρόσφορη και αποδοτική αξιολόγηση βασίζεται στους λόγους που ωθούν τους ανθρώπους να αναζητούν «αλλού» την αξιοπρεπή επιβίωσή τους. Είναι η οικονομική και κοινωνική καθυστέρηση, οι ιμπεριαλιστικοί ή εξουσιολάγνοι πόλεμοι και ο υποβιβασμός των ανθρώπων σε αντικείμενο είτε ωμής εκμετάλλευσης, είτε βίας και καταπίεσης από ανελεύθερες κυβερνήσεις ή καθεστώτα, είτε «πραγμάτων προς μεταφορά».

Είναι ανθρωπιστικό καθήκον να βοηθήσουμε όλοι, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, ώστε να ξεπεραστεί το καθεστώς στέρησης, ανισότητας και καταπίεσης των πολιτών όλου του κόσμου. Ιδιαίτερα στις χώρες που ονομάζουμε, χωρίς αιδώ, «καθυστερημένες». Οφείλουμε, τουλάχιστον να μη φτάνουμε στο σημείο να θεωρούμε το γεγονός της ανάπτυξης των πρώην «τριτοκοσμικών» λαών, όπως συμβαίνει στην Κίνα, την Ινδία, τις άλλες περιοχές της Απω Ανατολής, σαν αρνητικό φαινόμενο. Είναι καιρός να δούμε το πρόβλημα των «υπανάπτυκτων χωρών» όχι με τη συμπονετική ηθικολογία για τα «παιδιά ενός άλλου Θεού», αλλά με τη συνείδηση της οικουμενικής αδελφοσύνης, σαν μόνης οδού για να μην καταστραφεί ο πλανήτης και οι άνθρωποι, όπου γης, να ζουν, να απολαύσουν συνθήκες που κάνουν τη ζωή τουλάχιστον ανεκτή και προοδευτικά άξια να τη ζήσουν.

Στο πρόβλημα της μετανάστευσης δεν μπορεί να βλέπουμε το δέντρο και να αγνοούμε (επιδεικτικά) το δάσος: βεβαίως υπάρχουν ευθύνες για το τραγικό ναυάγιο. Βεβαίως η αλληλεγγύη πρέπει να είναι πανανθρώπινη, όπως και η ελευθερία. Ο εφικτός και αποτελεσματικός, όμως, τρόπος είναι η ανάπτυξη κάθε χώρας ώστε να βελτιωθούν, όσο πιο άμεσα γίνεται, οι συνθήκες ζωής ως το σημείο, τουλάχιστον, του να μην εξαναγκάζονται οι άνθρωποι να εκπατρίζονται. Μόνο όταν ζούμε ως άνθρωποι η πατρίδα μας είναι «οικείος τόπος», κάθε άλλος «χώρος υποδοχής» μένει άξενος.

Είμαστε μια χώρα μεταναστών. Τα πιο πικρά τραγούδια μας ήταν για τους «ξενιτεμένους» μας. Είναι αυτοί που δεν θέλησαν, αλλά «αναγκάστηκαν» να φύγουν. Ο υπεύθυνος ανθρωπισμός ενέχει και την αξία της πατρίδας καθενός, δηλαδή της αποκλειστικά ελεύθερης επιλογής της. Κατά συνείδηση. Οχι διωγμένου από την ανάγκη.

O Χριστόφορος Αργυρόπουλος είναι δικηγόρος