100 χρόνια από τη Συνθήκη: Τι μάθαμε από μια επέτειο;

Για δυο ημέρες αυτή την εβδομάδα 50 άνθρωποι από πολλές χώρες συναθροίστηκαν, ενώπιον πολυπληθούς κοινού επιστημόνων και διπλωματών, για να συζητήσουν για τη Συνθήκη της Λωζάννης και τη σημασία της για τη γειτονιά μας. Είναι κοινή η αίσθηση ότι πρόκειται για ένα ζωντανό κείμενο, η σημασία του οποίου ξεπερνά την εποχή του.

Η Συνθήκη της Λωζάννης δεν είναι απλώς η πράξη γέννησης της σύγχρονης Τουρκίας. Είναι κυρίως μια συνθήκη ειρήνης στο τέλος μιας δεκαετίας σχεδόν βάναυσου και αιματηρού πολέμου. Υπό την έννοια αυτή, ασφαλώς αντικατοπτρίζει τη στάθμιση συμφερόντων των εμπλεκόμενων μερών στον χώρο και τον χρόνο, από την Ελλάδα και την Τουρκία ως τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής. Ταυτοχρόνως, όμως, είναι μια σύμβαση που ορίζει σύνορα και ως τέτοια δημιουργεί ένα αντικειμενικό καθεστώς που ισχύει εις το διηνεκές. Η διατάραξη των ομοθύμως αποφασισθέντων συνόρων δεν θα ανέτρεπε απλώς τις εσωτερικές ισορροπίες ενός συμβατικού κειμένου. Θα ανέτρεπε την εδαφική ακεραιότητα και πολιτική σταθερότητα όχι μόνο της περιοχής αλλά και ολόκληρου του διεθνούς συστήματος, έτσι όπως το αντιλαμβανόμαστε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το παράδειγμα της Ουκρανίας είναι, νομίζω, σαφές ως προς τους κινδύνους μιας τέτοιας αναθεωρητικής προσέγγισης.

Ως ζωντανό κείμενο, όμως, η Συνθήκη προσαρμόζεται ασφαλώς στην εξέλιξη του διεθνούς δικαίου και δέχεται τη ρυθμιστική επιρροή της πραγματικότητας. Είναι αλήθεια ότι η Συνθήκη της Λωζάννης ρυθμίζει ιδίως χερσαία σύνορα, μεταξύ της Τουρκίας και όλης της μείζονος περιοχής, από τα Βαλκάνια ως τις εσχατιές της Μέσης Ανατολής. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η ελευθερία των θαλασσών κατίσχυε σαφώς της εξουσίας του παράκτιου κράτους στις θαλάσσιες ζώνες. Σήμερα όμως είναι αναντίρρητο ότι το παιχνίδι εξουσίας έχει μετακινηθεί προς τον θαλάσσιο χώρο, έστω και αν η ολοένα διευρυνόμενη εξουσία του κράτους εκφράζεται περισσότερο με όρους διαχείρισης των φυσικών και μη πόρων παρά με όρους κυριαρχίας επί συγκεκριμένων γεωγραφικών περιοχών. Οι συμβατικές ρυθμίσεις επομένως συμπληρώνονται από το ευρύτερο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου. Το ίδιο συμβαίνει και με τις προστατευτικές ρυθμίσεις για τη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης και την ελληνική μειονότητα στην Κωνσταντινούπολη: η χρήση των συγκεκριμένων επιθέτων δεν ήταν άλλωστε τυχαία. Αν και η σκοπούμενη στη σύμβαση ισορροπία έχει έκτοτε σοβαρά διαταραχθεί στο πεδίο, ο πυρήνας της προστασίας παραμένει ισχυρός και αναλλοίωτος – ενισχυμένος μάλιστα στο πλαίσιο του εθνικού κράτους δικαίου και του διεθνούς συστήματος προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Εκατό χρόνια πριν, χώρες που τις χώριζαν ποταμοί αίματος κατάφεραν να συμφωνήσουν στο σχεδιάγραμμα μιας κοινής μελλοντικής πορείας. Δεν έγινε χωρίς κόπο: υπήρξαν και εκεί κόκκινες γραμμές, σκηνές πάθους και θεατρικότητας, στιγμές ειλικρίνειας και μεθοδεύσεις βγαλμένες από κατασκοπευτικό μυθιστόρημα. Υπήρχε, πάνω απ΄ όλα, ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς και η επιθυμία συνδιαλλαγής σε κλίμα καλής πίστης και αμοιβαίας εμπιστοσύνης, που δεν ήταν ούτε εύκολη ούτε αυτονόητη. Εκατό χρόνια μετά, η καλή πίστη και η αμοιβαία εμπιστοσύνη απουσιάζουν επιδεικτικά, ενώ οι γραμμές επικοινωνίας έχουν σοβαρά διαταραχθεί. Η Συνθήκη της Λωζάννης είναι ίσως το σημαντικότερο κοινό πλαίσιο αναφοράς που έχουμε – είναι όμως σαφές από τις πρόσφατες δηλώσεις του τούρκου προέδρου για την αληθινή Τουρκία που ξεπερνά τα γεωγραφικά της όρια, ότι αισθάνεται στενό, σχεδόν ασφυκτικό, τον κλοιό της.

Είναι βαθύτατη η πεποίθησή μου ότι θα ήταν ιστορικό λάθος να θέσουμε εκποδών το εργαλείο, που τόσο χρήσιμο έχει αποδειχθεί έναν αιώνα τώρα. Η Συνθήκη είναι σταθερή και ευέλικτη, αυστηρή και ευαίσθητη στις περιστάσεις, ικανή να εξελιχθεί στον χρόνο και να προσαρμοστεί σε νέες απαιτήσεις. Με κόκκινες γραμμές, με θεατρικές χειρονομίες και μεγάλα λόγια, με άμεσο διάλογο και πεισματική σιωπή, εξακολουθεί να είναι ίσως η μόνη βάση επικοινωνίας με την οποία αισθανόμαστε και οι δύο εξίσου βολικά ή εξίσου άβολα.

Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, γενική διευθύντρια του ΕΛΙΑΜΕΠ