Εχουμε την ηλικία των ξαφνιασμάτων μας

Ας αρχίσουμε από τα σοβαρά. «Μπορεί να θυμόμαστε μοιραία τον πρώτο έρωτα», λέει η γαλλίδα καθηγήτρια φιλοσοφίας στη «Libération», «πιστεύω όμως ότι κάθε έρωτας, σε οποιαδήποτε ηλικία, μπορεί να έχει τη δύναμη του πρώτου, γιατί μας ξυπνάει ή μας ταρακουνά. Για τον Ρολάν Μπαρτ, η αρχή του έρωτα είναι ένα “μάγεμα”, με τις δύο έννοιες του όρου. Είσαι γοητευμένος, αλλά και δαιμονισμένος. Μπορεί να ζήσεις πολλά ερωτικά πάθη στη ζωή σου και να διαπιστώσεις ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία ότι νιώθεις ακόμη έντονα συναισθήματα. Η Ανί Ερνό το περιγράφει πολύ ωραία στον Νεαρό Ανδρα. Υπάρχουν πράγματα που κάνεις και ξανακάνεις με την ένταση της πρώτης φοράς».

Φυσικά το πρώτο ξεκίνημα χρονολογείται από πολύ νωρίτερα. Η «πρώτη αρχή» δεν είναι άλλη από τη γέννηση, ένα γεγονός που εξ ορισμού διαφεύγει των αποφάσεών μας. «Η ζωή μου ξεκίνησε χωρίς εμένα», έλεγε ο Πολ Ρικέρ. Η ίδια η Μαρέν ζητά συχνά από τους φοιτητές της να σκεφτούν το σύνολο των ατυχημάτων και των περιστάσεων που επέτρεψαν τη γέννησή τους. Το συμπέρασμα, ότι δηλαδή ήταν πολύ μικρές οι πιθανότητες να είναι όλοι τους παρόντες τη συγκεκριμένη στιγμή στο συγκεκριμένο μέρος, είναι πάντα αποσταθεροποιητικό. Από ποια στιγμή και μετά λοιπόν ξεκινά πραγματικά η ύπαρξή μας; Τι την καθορίζει, τι της δίνει αξία; Μια γυναίκα μπορεί να μη ζει, αλλά να υφίσταται τη ζωή που της επιβάλλει ο άντρας της. Ενας εργάτης μπορεί σε όλη του τη ζωή να προσπαθεί να μοιάσει με το αφεντικό του. Πόσες υπάρξεις λοιπόν αποτελούν απλώς την προέκταση της ύπαρξης άλλων ανθρώπων, πιο ισχυρών;

Η Μαρέν έδωσε στο νέο της βιβλίο τον τίτλο «Τα ξεκινήματα. Από πού να ξαναρχίσουμε;» (εκδ. Autrement). Και το πρώτο κεφάλαιο πραγματεύεται τη γέννηση της κόρης της, της Μία, ένα Σάββατο του καλοκαιριού του 2011. «Η περίοδος της εγκυμοσύνης ήταν για μένα μια πολύ ευχάριστη εμπειρία, παρόλο που είχα ήδη νοσήσει σοβαρά και περίμενα τα χειρότερα. Η γέννα ήταν πιο μπερδεμένη. Ηξερα ότι δεν θα μπορούσα να κάνω άλλο παιδί, κι αυτό προσέδωσε αναμφίβολα σε αυτή τη γέννα και σε όλες τις πρώτες φορές που έζησα με την κόρη μου μια ιδιαίτερη ένταση. Δίνουμε ίσως μεγαλύτερη προσοχή σε πράγματα που γνωρίζουμε ότι θα ζήσουμε μια φορά και που πιστεύαμε για καιρό ότι μας ήταν απαγορευμένα».

Υστερα υπάρχει η πρώτη ανάμνηση: η ημέρα που η μητέρα της επιστρέφει από το μαιευτήριο με ένα μωρό, την αδελφή της. Το πρώτο βιβλίο: άρχισε να το γράφει όταν ήταν 20, με όλη την οργή και την έκπληξη που της προκάλεσε η είδηση ότι είχε νοσήσει, αλλά το εξέδωσε πολλά χρόνια αργότερα. Οι πρώτες φορές πρέπει να έχουν πάντα μια συνέχεια; «Οχι, και ίσως αυτό ακριβώς να τους δίνει αξία», λέει η φιλόσοφος σε μια άλλη συνέντευξή της στο περιοδικό L’ Obs. «Τα ξεκινήματα χωρίς συνέχεια αποτελούν μια εφήμερη εμπειρία, μια παρένθεση, ίσως κάτι εκτός χρόνου. Πρόκειται συχνά για συναντήσεις που κάνουμε σε μεταβατικούς τόπους ή στιγμές, τη νύχτα ή σ’ ένα ταξίδι, σαν τα πρόσωπα που υποδύονται η Σκάρλετ Τζοχάνσον και ο Μπιλ Μάρεϊ στην ταινία της Σοφία Κόπολα “Χαμένοι στη μετάφραση”: η σχέση δεν ολοκληρώνεται και, παρ’ όλα αυτά, μας προκαλεί μια ισχυρή ανάμνηση που μπορεί να αποτελέσει κι ένα σταθερό σημείο αναφοράς».

Από την άλλη πλευρά, η δεύτερη φορά είναι συχνά η «πραγματική» πρώτη φορά, καθώς στερείται του στοιχείου της έκπληξης και δημιουργεί μια μορφή πυκνότητας. Ενα βιβλίο, μια ταινία, μια κουβέντα, μπορεί να λειτουργήσει ξαφνικά ως καταλύτης, να προκαλέσει ένα σοκ που θα μας κάνει να αρχίσουμε να βλέπουμε τα πράγματα από μια τελείως διαφορετική οπτική. Εδώ έγκειται και το ενδιαφέρον της γήρανσης: οι εμπειρίες επαναλαμβάνονται και εμπλουτίζονται. «Αυτό που με έμαθε η ασθένεια είναι ότι η βιολογική λογική δεν καθορίζει τη συνολική λογική ενός ατόμου. Δεν είμαστε ποτέ πολύ μεγάλοι για να μη μας εκπλήσσει κάτι που δεν περιμένουμε. Το να υποδέχεσαι το απρόβλεπτο σημαίνει να αποφεύγεις την απολίθωση. Εχουμε την ηλικία των ξαφνιασμάτων μας».

Κλερ Μαρέν (1974 – )
Να διαψεύσουμε την Ιστορία
«Oλη η ζωή είναι μια διαδικασία κατάρρευσης», έλεγε ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ – κι όμως εξακολουθούμε να σηκωνόμαστε το πρωί. Κι αυτό συμβαίνει σε πολλές στιγμές της ζωής: κάνουμε πράγματα που από την πλευρά της χρησιμότητας είναι μάταια, έχει όμως ένα νόημα να τα κάνουμε. Στο ερώτημα λοιπόν αν βρισκόμαστε μπροστά στην έλευση ενός νέου κόσμου ή μιας Αποκάλυψης, η Κλερ Μαρέν απαντά πως μπορούμε πάντα να διαψεύσουμε την Ιστορία. Στις πρόσφατες διαδηλώσεις για τις συντάξεις, ας πούμε, έβλεπες ανθρώπους που διαδήλωναν για τις συντάξεις των άλλων, κι όχι μόνο τη δική τους, ή που απεργούσαν κυκλικά για να μην απεργούν πάντα οι ίδιοι και χάνουν το μεροκάματο. «Ισως να γεννιέται εδώ μια άλλη σχέση με τον άλλον. Σε κάθε περίπτωση, συμφωνώ με τη Χάνα Αρεντ που έλεγε ότι μπορούμε να προσδοκάμε το απροσδόκητο».