Καιροί ου μενετοί: Μια εκτίμηση {LF}της νέας περιόδου στα ελληνοτουρκικά

Τώρα πια που μπορούμε να δούμε καθαρά τα μελλοντικά εκλογικά αποτελέσματα στις δύο γειτονικές χώρες, την Ελλάδα και την Τουρκία, με το ποσοστό εκλογικών εκπλήξεων μηδαμινό, είμαστε σε θέση να προχωρήσουμε σε μια πρώτη εκτίμηση της δυναμικής της νέας περιόδου στην οποία εισέρχονται οι ελληνοτουρκικές σχέσεις. Δύο είναι οι πρώτες προτροπές που απευθύνονται προς τις όμορες χώρες: να μη χαθεί το momentum των τελευταίων μηνών μετά τους σεισμούς στην Τουρκία και να μη χαθεί ο πολύτιμος χρόνος των πρώτων μηνών διακυβέρνησης, που, συνήθως, είναι καθοριστικός για μεγάλα άλματα, προτού δηλαδή η φθορά του χρόνου επικαθίσει πάνω τους και εμποδίσει σημαντικές πρωτοβουλίες.

Πράγματι, το πρώτο βασικό χαρακτηριστικό που μπορεί να προσδώσει τη βαρύνουσα σημασία μιας νέας περιόδου για τα ελληνοτουρκικά είναι το γεγονός της προσέγγισης που επιτεύχθηκε έπειτα από τους σοβαρούς σεισμούς, οι οποίοι οδήγησαν, με την αρωγή της Ελλάδας στη διάσωση των σεισμοπαθών, σε μια ριζική στροφή της Τουρκίας απέναντί μας, και η οποία βελτίωσε σημαντικά τις σχέσεις μας. Κυρίως γιατί σταμάτησαν εκδηλώσεις στο πεδίο, με τη σημαντική μείωση των καθημερινών παραβιάσεων του εθνικού εναερίου χώρου και τις υπερπτήσεις πάνω από τα ακραία ελληνικά νησιά. Παρά το γεγονός ότι η Τουρκία συνέχισε τη ρητορική της γύρω από τη Γαλάζια Πατρίδα και το ζήτημα της κυριαρχίας των αποστρατιωτικοποιημένων ελληνικών νησιών, το γεγονός ότι δεν την υποστήριζε με παράνομες πράξεις είναι μια σοβαρή διαφορά που πρέπει να ληφθεί υπόψη.

Φυσικά, αν δεν εκμεταλλευθούμε αυτό το momentum, μέσα σε λογικά χρονικά πλαίσια, υπάρχει φόβος να χαθεί. Και να βρεθούμε πάλι στην ίδια κατάσταση η οποία υπήρχε πριν από τους σεισμούς, και ίσως και σε χειρότερη από αυτήν. Γιατί είναι πια δεδομένο: όσο περνάει ο χρόνος, οι διαφορές με την Τουρκία οξύνονται και παίρνουν δυσθεώρητες διαστάσεις, δυσχερώς ελέγξιμες. Για να δώσω ένα ευκρινές παράδειγμα: το ζήτημα το οποίο σήμερα κυριαρχεί είναι η απαίτηση της αποστρατιωτικοποίησης των ακραίων ελληνικών νησιών, που η Τουρκία έχει συνδέσει με την κυριαρχία τους. Το έωλο επιχείρημα ότι η επαναστρατιωτικοποίησή τους σημαίνει αμφισβήτηση της κυριαρχίας τους έχει ως αφετηρία δύο παρελθούσες αιτιάσεις της Τουρκίας εις βάρος της Ελλάδας: Η πρώτη είναι το καθεστώς της αποστρατιωτικοποίησης των νησιών, που, όμως, η γειτονική χώρα ουδέποτε είχε συνδέσει με την κυριαρχία. Και δεύτερη η αμφισβήτηση κυριαρχίας ορισμένων βραχονησίδων που τις καθιστούσαν γκρίζες ζώνες, και για τις οποίες η Τουρκία θεωρούσε ότι δεν έχουν δοθεί ρητά στην Ελλάδα, χωρίς, όμως, να ισχυρίζεται ότι είναι δικό της έδαφος. Με την πάροδο του χρόνου αυτές οι αιτιάσεις μεγιστοποιήθηκαν, με τα σημερινά αποτελέσματα, δηλαδή να συνδεθεί το καθεστώς της αποστρατιωτικοποίησης, ως όρος πια, της κυριαρχίας κατοικημένων νησιών, και να δώσει λαβή για ενδεχόμενη μεταβίβαση της κυριαρχίας στην Τουρκία, κατά παράβαση της Συνθήκης της Λωζάννης. Σχετικά δε με τις βραχονησίδες, από την απλή αμφισβήτηση της κυριαρχίας, υπάρχει σαφής μετεξέλιξη η οποία υποστηρίζει ότι αυτές οι βραχονησίδες ανήκουν στην Τουρκία. Συνελόντι ειπείν, βρισκόμαστε ενώπιον μιας αξίωσης της γείτονος, η οποία θέλει να τροποποιήσει το συνολικό εδαφικό καθεστώς των ακραίων ελληνικών νησιών, καταργώντας τη Συνθήκη της Λωζάννης και δημιουργώντας μια νέα κατάσταση, όπου η φυσική γεωγραφία και η εγγύτητα θα αντικαθιστούν την πολιτική απόφαση και θα υπερισχύουν των διεθνών συνθηκών.

Αυτά είναι τα νέα χαρακτηριστικά των ελληνοτουρκικών τα οποία υπερκαλύπτουν σήμερα τις συνήθεις διαφορές μας για τις θαλάσσιες ζώνες. Και χρειάζεται ιδιαίτερο σθένος και υπομονή για να επαναφέρουμε τα πράγματα στην πρότερη κατάστασή τους. Γι’ αυτό θα πρέπει να εκμεταλλευθούμε τις καλές συνθήκες που έχουμε με το πέρας των εκλογικών διαδικασιών, και τον σχηματισμό των νέων κυβερνήσεων, έτσι ώστε να επιχειρηθεί η επανάληψη του διαλόγου, που είχε εγκαταλειφθεί, κυρίως με πρωτοβουλία της Τουρκίας. Φυσικά θα είναι ένας εξαιρετικά δυσχερής διάλογος, με διαμετρικά αντίθετες θέσεις, αλλά πιστεύουμε ότι η γειτονική μας χώρα, μπροστά στις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει, το κύμα του πληθωρισμού και την οικονομική ένδεια του πληθυσμού, θα στέρξει να συνεργαστεί στενότερα με τη Δύση, προσβλέποντας στην ενίσχυσή της από την Ευρωπαϊκή Ενωση και τις ΗΠΑ. Γιατί με τις τρέχουσες ισορροπίες, τη βοήθεια της Ρωσίας και του Κατάρ, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τον κυκεώνα των προβλημάτων που την κατακλύζουν. Μια προσέγγιση με τη Δύση αυξάνει τη διαπραγματευτική ισχύ της Ελλάδας, καθώς, τουλάχιστον όσον αφορά την ΕΕ, η δυνατότητα προσέγγισης προσδιορίζεται και από τη χώρα μας. Κάτι που η Τουρκία γνωρίζει πολύ καλά.

Η επανάληψη του διαλόγου προϋποθέτει, όμως, και τη συναίνεση και των δύο μερών. Πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλειφθεί, και από τους δύο, η εμμονή ότι δεν συζητούμε με αναξιόπιστους (για την Τουρκία) ή πολεμοχαρείς (για την Ελλάδα) εταίρους. Και να γίνει μια γενναία προσπάθεια να γυρίσουμε σελίδα και να κοιτάξουμε προς το μέλλον, παρά τις πικρίες που μας συσσώρευσε το παρελθόν. Κάτι που, όπως είπαμε στην αρχή του άρθρου αυτού, δεν μπορεί παρά να επιτευχθεί στην αρχή της θητείας των δύο κυβερνήσεων, όταν έχουν πρόσφατη την εκλογή τους, και μπορούν να δράσουν με την ελευθερία, που σε ύστερα στάδια δεσμεύεται από τη φθορά που επιφέρουν ο χρόνος και ο φόβος της μη επανεκλογής.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι πανεπιστημιακός, πρώην υφυπουργός Εξωτερικών