Το κράνος είχε τη δική του ιστορία

Εχει κηρύξει «γενική επιστράτευση» στην Ελευσίνα. Μέσα σε μία εβδομάδα «σάρωσε» εργοστάσια και σωματεία. Μίλησε στα ελληνικά – αν και η μητρική του γλώσσα είναι τα ισπανικά – για να πείσει τους εν ενεργεία εργάτες, αλλά και όσους έχουν συνταξιοδοτηθεί, να ενταχθούν στον «στρατό» του. Η μονάδα των 3.000 μαχητών που θα προκύψει θα στρατοπεδεύσει στο παλιό εργοστάσιο Ιρις. Στόχος της είναι να αποκαλύψει σε όσους την επισκεφθούν το συλλογικό πορτρέτο του εργατικού δυναμικού της περιοχής. Εν συνεχεία θα διαλυθεί και κάθε ψηφίδα της – που θα αποτελείται από ένα πήλινο κράνος – θα δοθεί ως ανταπόδοση στους μαχητές που έχουν σφυρηλατήσει με τον μόχθο τους τη σημερινή εικόνα του τόπου όπου κατοικούν.

Χρέη «στρατηγού» έχει αναλάβει ο κολομβιανός εικαστικός Χουάν Σαντοβάλ που σχεδιάζει ένα από τα μεγάλα εγχειρήματα της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας 2023, μια μνημειακή εικαστική εγκατάσταση υπό τον τίτλο «Πήλινος Στρατός της Ελευσίνας» σε επιμέλεια Ζωής Μουτσώκου.

Μία ημέρα πριν από τη συνομιλία μας είχε ολοκληρώσει έναν ακόμη κύκλο συναντήσεων με εργάτες σε μεγάλες μονάδες εργοστασίων, αλλά και τα μέλη της Ενωσης Συνταξιούχων Ελευσίνας, του Σωματείου Λιμενεργατών Ελευσίνας και του Εργατοϋπαλληλικού Κέντρου Ελευσίνας και Δυτικής Αττικής. «Στις περισσότερες περιπτώσεις με άκουσαν και με ρωτούσαν για ποιο λόγο θέλω να κάνω αυτό το έργο, ποια είναι η καλλιτεχνική μου πορεία, γιατί με ενδιαφέρει η εργατική τάξη. Τους εξήγησα, λοιπόν, ότι προέρχομαι κι εγώ από αυτή και ως παιδί επισκεπτόμουν με τον πατέρα μου, που ήταν αρχιτέκτονας, τα εργοτάξια και με ενθουσίαζε η προσπάθεια των ανθρώπων που δούλευαν στην οικοδομή. Αρκετοί ήταν πρόθυμοι να συμμετέχουν στο εγχείρημα. Ορισμένοι μου είπαν ότι δεν τους αρέσει η ιδέα και πως προτιμούσαν να καπνίσουν απερίσπαστοι το τσιγάρο τους στο διάλειμμά τους. Κάποιοι άλλοι θέλησαν να δοκιμάσουν ένα κράνος που έχω φτιάξει ως δείγμα και είναι ολόλευκο, αλλά τους εξήγησα ότι τα τελικά, που θα παρουσιαστούν στην έκθεση, θα είναι προσωποποιημένα, θα έχουν τα στοιχεία τους, χρώματα και κάποιες πληροφορίες για τους ίδιους. Και τότε ένας από τους εργάτες πετάχτηκε και είπε “α, στον τάδε αρέσει η Τζαμάικα και η ρέγκε. Να γράψετε κάτι σχετικό στο κράνος του!”. Μια πολύ ξεχωριστή στιγμή, ωστόσο, ήταν όταν με πλησίασε ένας εργάτης με ένα μεταλλικό κράνος στα χέρια. Δεν μιλούσε αγγλικά, εγώ δεν μιλούσα ελληνικά, αλλά συνεννοηθήκαμε άψογα. Ανοιξε το ερμάριό του και μου έφερε το κράνος που είχε φυλαγμένο. Δεν το χρησιμοποιεί στην καθημερινότητά του, αλλά το έχει κρατήσει ως αντικείμενο που αγαπά. Είχαμε μια συζήτηση για τα κράνη χωρίς λόγια. Δείχναμε ο ένας στον άλλο τις λεπτομέρειες που μας αρέσουν. Ηταν αστείο, αλλά και συγκινητικό», λέει ο εικαστικός που ζει στην Ιταλία και επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Ελευσίνα πριν από σχεδόν μία δεκαετία ως συνεργάτης του Μικελάντζελο Πιστολέτο, ενός από τους πλέον εμβληματικούς δημιουργούς της άρτε πόβερα.

Ενα γεύμα στην Αθήνα, λίγο αργότερα, ήταν η αφορμή για να ξεκινήσει η σύλληψη της ιδέας του «Πήλινου Στρατού». Στο διπλανό τραπέζι κάθονταν 12 στελέχη της κινεζικής πρεσβείας με μερικούς εκπροσώπους της Τοπικής Αυτοδιοίκησης της Ελευσίνας. Θέλησε να μάθει την ταυτότητά τους διότι ήταν ξεκάθαρο πως δεν επρόκειτο για τουρίστες και πληροφορήθηκε ότι ενδιαφέρονταν να αγοράσουν το λιμάνι της Ελευσίνας, κάτι που συνέβη τελικά αργότερα με το λιμάνι του Πειραιά. «Ακούμε πολλά για την παγκοσμιοποίηση, για τις κινήσεις της Κίνας ανά τον κόσμο, αλλά είναι συγκλονιστικό να συμβαίνει δίπλα σου. Εκείνη τη στιγμή σκέφτηκα πόσο θα επηρεάσει αυτή η εξέλιξη τους ανθρώπους που ζουν εδώ και εργάζονται εδώ και 40 χρόνια ή 50 χρόνια και ξεκίνησα να σκέφτομαι πώς θα μπορούσα να κάνω ένα έργο που να αναγνωρίζει τον ρόλο των εργατών και να τους επιστρέφει κάτι ως αναγνώριση της προσφοράς τους. Κι ακολούθησε η ιδέα να κάνω χιλιάδες κράνη, που το καθένα θα αποτελεί το πορτρέτο κι ενός εργάτη», εξηγεί.

ΤΟ ΠΡΩΗΝ ΙΡΙΣ. Στο μεταξύ, η Πολιτιστική Πρωτεύουσα πέρασε από 40 κύματα – άλλαξε διοικήσεις, ημερομηνίες, ήρθε η πανδημία -, αλλά το έργο του Χουάν Σαντοβάλ έμενε σταθερά στο πρόγραμμα. Η ολοκλήρωση του πρώην εργοστασίου Ιρις έχει επίσης πάρει πολλές αναβολές κι ενώ οι τελευταίες δεσμεύσεις του Δήμου έκαναν λόγο για παράδοση του χώρου την Πρωτομαγιά, ακόμη οι εργασίες είναι σε εξέλιξη, με αποτέλεσμα τα εγκαίνια να προγραμματιστούν εκ νέου για το φθινόπωρο.

Ως τότε θα είναι έτοιμα τα 3.000 κράνη και θα κρεμαστούν, όπως τα αναρτούν κάθε μέρα οι εργάτες μετά το πέρας της βάρδιας τους, στους τοίχους του Ιρις, ενώ θα ακούγονται πραγματικοί ήχοι από εργοστάσια, ώστε να δημιουργηθεί ένα ζωντανό μνημείο που αφιερώνεται σε ανθρώπους που μέσα από τη δουλειά τους διαμορφώνουν τον χαρακτήρα της ευρύτερης περιοχής.

Δεν ενέχει όμως μια αντίφαση η επιλογή του πηλού – ενός εύθραυστου υλικού – ως πρώτης ύλης για ένα τμήμα της εξάρτυσης ενός εργάτη που στόχο έχει την προστασία του; «Στην προκειμένη περίπτωση το κράνος έχει συμβολικό χαρακτήρα διότι αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό της στολής του εργάτη σε ολόκληρο τον κόσμο και το φορούν χωρίς διακρίσεις όλοι, ανώτεροι και κατώτεροι, στην εργασιακή κλίμακα. Οσο για το υλικό, το επέλεξα επειδή μαρτυρά τη σύνδεση με τον τόπο, με το χώμα, είναι υλικό που χρησιμοποιήθηκε για να κατασκευαστούν ακόμη και τα αγγεία που είδα στο τοπικό αρχαιολογικό μουσείο», μας λέει, ανανεώνοντας το ραντεβού μας για το φθινόπωρο.

info

Ο «Πήλινος Στρατός της Ελευσίνας» προγραμματίζεται να παρουσιαστεί τον Οκτώβριο στο πρώην εργοστάσιο Ιρις. {CR}Η πρόσκληση ενδιαφέροντος για τους εργάτες που θέλουν να συμμετάσχουν στο εγχείρημα είναι ακόμη ανοιχτή στην ιστοσελίδα https://2023eleusis.eu/anoichti-prosklisi-symmetochis-mystirio-111-o-pilinos-stratos-tis-eleysinas/