Ο ξανακερδισμένος χρόνος των αδερφών Μανάκια

Τα μουσεία έχουν πολυδιάστατη δυναμική καθώς, ταυτόχρονα, είναι εκπαιδευτικά κέντρα που αφηγούνται ιστορίες για όλη την ανθρωπότητα μέσα από συλλογές τοπικού, εθνικού και διεθνούς χαρακτήρα και συμβάλλουν στην ενίσχυση της συλλογικής μνήμης, καθώς και στην ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητας. Το μουσείο μετατρέπεται έτσι σε έναν σύνθετο πολυχώρο που καλείται να αφηγηθεί, να παρέμβει, να καταγράψει. Καλείται να αφηγηθεί επιλεγμένες ιστορίες, να είναι σε επαφή και διάδραση μέσα στο ανθρώπινο και δομημένο περιβάλλον μέσα στο οποίο δρα και υπάρχει, να συναλλάσσεται με την κοινότητα από την οποία πηγάζει αλλά να αφουγκράζεται και τα σύγχρονα ρεύματα κινητικότητας.

Το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα στη Θεσσαλονίκη εξ ορισμού έχει μια συγκεκριμένη αποστολή∙ να παρακολουθήσει την ιστορική πορεία του ελληνισμού καθώς και την προσπάθεια επιβίωσης του ελληνικού στοιχείου σε μία πολυπολιτισμική αλλά και οθωμανοκρατούμενη Μακεδονία – όπως αυτή εκφράζεται κυρίως θρησκευτικά και γλωσσικά – ειδικά στην κρίσιμη περίοδο από το 1870 περίπου και μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους, οπότε η είσοδος του εθνικού στοιχείου στον μακεδονικό χώρο αποσταθεροποιεί τις εγκατεστημένες θρησκευτικές έως τότε ταυτότητες αλλά και τον παραδοσιακό τρόπο ζωής.

Οι αδερφοί Γιάννης και Μίλτος Μανάκια – η παρούσα έκδοση καθορίζει σωστά τη γραφή του ονόματός τους – αποτελούν ίσως από τις πιο εμβληματικές περιπτώσεις της κινητικότητας στον μακεδονικό χώρο, πριν αυτός γίνει διεκδικήσιμος εθνικά μετά την αποχώρηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Παιδιά χριστιανικής αγροτικής οικογένειας από την Αβδέλλα Γρεβενών που όμως διατηρούν καταγωγικές σχέσεις και με τον χώρο της Δυτικής Μακεδονίας αλλά και της Νότιας Αλβανίας και του Μοναστηρίου που ήταν στην εποχή σπουδαίο κέντρο της βλάχικης παρουσίας στη Μακεδονία – η προσωπική άποψη του γράφοντος είναι ότι αν έπρεπε να εντάξουμε τους αδερφούς σε μια φυλετική καταγωγή αυτή θα ήταν η βλάχικη -, είναι φορείς της συνθετότητας της Μακεδονίας της εποχής εκείνης. Καταφέρνουν να ενταχθούν παρά την καταγωγή τους σ’ ένα από τα μεγάλα νεωτερικά ρεύματα της εποχής καθώς έφεραν την τέχνη της φωτογραφίας αλλά κυρίως του κινηματογράφου στα Βαλκάνια.

Οι «Υφάντρες» γυρισμένες το 1905 στην αυλή του σπιτιού τους στην Αβδέλλα με πρωταγωνίστρια την αιωνόβια γιαγιά τους αποτελεί κατά κοινή ομολογία την πρώτη ταινία που γυρίζεται στη περιοχή των Βαλκανίων. Διατρέχουν την ύπαιθρο και τα μεγάλα αστικά κέντρα, καταγράφοντας τη ζωή των ανθρώπων του μόχθου, στιγμές ξεγνοιασιάς και ψυχαγωγίας, καθώς και αρχιτεκτονικά τοπόσημα, ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα που σηματοδότησαν τις αλλαγές του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Στάθηκαν με τον φακό τους αδιάψευστοι μάρτυρες πολύ σημαντικών γεγονότων, όπως ήταν η επανάσταση των Νεότουρκων, η πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι Βαλκανικοί και οι Παγκόσμιοι Πόλεμοι, η δολοφονία του μητροπολίτη Αιμιλιανού, η επίσκεψη του Σουλτάνου στη Θεσσαλονίκη, η κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Μοναστηρίου – Θεσσαλονίκης κ.ά. Τιμήθηκαν και στην εποχή τους αλλά και αργότερα υπήρξαν οι ίδιοι και το έργο τους σημεία αναφοράς. Το 1906 κερδίζουν το Χρυσό Μετάλλιο στη διεθνή έκθεση φωτογραφίας της πόλης Σινάια της Ρουμανίας. Το 1911 γίνονται οι φωτογράφοι του οθωμανού σουλτάνου και το 1929 του σέρβου βασιλιά Αλέξανδρου Α’ Καραγεώργεβιτς. Στην ταινία «Το βλέμμα του Οδυσσέα»του Θόδωρου Αγγελόπουλου, ο πρωταγωνιστής Χάρβεϊ Καϊτέλ ξεκινά για ένα μεγάλο ταξίδι στα Βαλκάνια αναζητώντας τρεις χαμένες μπομπίνες των αδελφών Μανάκια.

Μας δίνουν το υλικό να δούμε και να κατανοήσουμε τα πρόσωπα της εποχής εκείνης, τα ήθη και τα έθιμα που χαρακτήριζαν την καθημερινότητά τους, διασώζοντας με μέσο τη φωτογραφία το φυσικό περιβάλλον της περιοχής, την αρχιτεκτονική του χωριού αλλά και μια πρώτη μορφή αστικής οργάνωσης στην περιοχή, τη λαογραφία και τον πολιτισμό, αλλά, το σημαντικότερο, αποτυπώνουν το πλαίσιο του γυρίσματος από τον 19ο στον 20ό αιώνα στον μακεδονικό χώρο. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος όμως σταματά την πορεία τους αφού θέτει έτσι κι αλλιώς μια βίαιη τομή στη ζωή πριν από αυτόν. Τα δύο αδέρφια χωρίζουν και δεν θα ξανασυναντηθούν ποτέ. Ο Μίλτος θα παραμείνει στο Μοναστήρι (Μπίτολα) όπου είχαν αναπτύξει κινηματογράφους, και θα ενταχθεί στο μεταπολεμικό σύστημα της Γιουγκοσλαβίας φωτογραφίζοντας ακόμα και τον ίδιο τον Τίτο και χωρίς να καταφέρει να επιστρέψει ποτέ στην Ελλάδα ενώ το ήθελε. Μεγάλο μέρος του αρχείου του βρίσκεται στην ταινιοθήκη της Βόρειας Μακεδονίας. Ο Γιάννης θα ζήσει μια ζωή στο περιθώριο δουλεύοντας ως περιπλανώμενος φωτογράφος παραμένοντας ένας γλυκός και με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα άνθρωπος στη Θεσσαλονίκη όπου θα πεθάνει. Η κινηματογραφική δραστηριότητα των Γιάννη και Μίλτου Μανάκια αποτυπώθηκε σε 67 ταινίες μικρής διάρκειας και συνολικού μήκους 1.500 μ., μεγάλου εθνολογικού και εθνογραφικού ενδιαφέροντος.

Ιστορική και καλλιτεχνική αξία

Η παράδοση ενός μέρους του αρχείου του Μίλτου από τον γιο του Λεωνίδα στις ελληνικές προξενικές αρχές στα Σκόπια πριν από κάποια χρόνια και η αξιοποίησή του σήμερα από το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα πρώτα με μια μεγάλη και επιτυχημένη έκθεση που άφησε το αποτύπωμά της και τώρα με την έκδοση του λευκώματος είναι διευθέτηση ενός σημαντικού χρέους. Το Μουσείο, η Φανή Τσατσάια, διευθύντρια του Μουσείου και ιστορικός τέχνης, και η Σταυρούλα Μαυρογένη, καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης στον Βαλκανικό Χώρο στο ΠΑΜΑΚ, επιστημονικά υπεύθυνη του Μουσείου, εξετέλεσαν με μεγάλη επιτυχία, καταφέρνοντας και συνθέτοντας πολλές και διαφορετικές σύγχρονες δημιουργικές δυνάμεις στη Θεσσαλονίκη, την έκδοση του παρόντος λευκώματος.

Οι φωτογραφίες των Μανάκια αποτυπώνουν την καθημερινή ζωή στη Μακεδονία, σημαντικά γεγονότα, επίσημες εκδηλώσεις. Στο έργο τους διακρίνεται καθαρά μία επιθυμία διάσωσης της παράδοσης, των ηθών και των εθίμων της Ελλάδας, μιας πλευράς της τότε κοινωνίας που δεν ήταν καθόλου εμπορικά εκμεταλλεύσιμη ως θέμα φωτογραφίας. Στις φωτογραφίες τους πρέπει να εκτιμηθεί εξίσου η ιστορική με την καλλιτεχνική τους αξία. Το περιεχόμενο των φωτογραφιών τους αποτελείται οικογενειακά πορτρέτα δικά τους ή άλλων οικογενειών, θρησκευτικά μυστήρια ή εορτές (γάμοι κυρίως βλάχικοι, βαπτίσεις, κηδείες – ταφές, λειτουργίες), απεικονίσεις διαφόρων επαγγελμάτων και των σχετικών μ’ αυτά ενδυμασιών και οικονομικών συνθηκών, πορτρέτα επωνύμων (πολιτικών, στρατιωτικών, βασιλιάδων, πρωθυπουργών, υπουργών, μπέηδων, καλλιτεχνών κ.ά.), καθώς και φωτογραφίες υπαίθρου, εκδηλώσεων (π.χ. πανηγυριών) και κατοικημένων περιοχών.

Στις συγκλονιστικές φωτογραφίες τους γεμάτες με ρεαλισμό – προσωπικά αυτές που βγάζουν στις κηδείες εντυπωσιάζουν για τη σύλληψη αλλά και για το πλήθος συμπερασμάτων που μπορούν να βγουν καθώς αποτελούν ανθρωπολογικά και ιστορικά τεκμήρια – οι Μανάκια δίνουν μια ολοκληρωμένη εικόνα των χριστιανών της Μακεδονίας , του βλάχικου στοιχείου αλλά και του γυρίσματος μιας ολόκληρης εποχής από τον κόσμο των αυτοκρατοριών στη νέα εποχή.

{1BSYG}Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα, {CR}εκδόσεις Παν/μίου Μακεδονίας{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γιάννης και Μίλτος Μανάκια {CR}τα πρόσωπα πίσω από τον φακ{2BTIT}ό