Η Ελλάδα της ιδιωτικής τηλεόρασης

Στις 20 Νοεμβρίου 1989, έντεκα ημέρες μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ανοίγει ο δρόμος για την ιδιωτική τηλεόραση στην Ελλάδα. Εκείνη την ημέρα το Mega απευθύνθηκε για πρώτη φορά στο ακροατήριό του με ένα βίντεο, στο οποίο ο γενικός διευθυντής του καναλιού (Νίκος Σκουλάς) ανήγγειλε την έναρξη του προγράμματος. Ντυμένος με γκρι κοστούμι εκφωνεί με σοβαρότητα ένα μικροκείμενο, ακολουθώντας την προσωδία της τότε κρατικής ΕΡΤ: χαμηλή ένταση, μικρές διακυμάνσεις τονικού ύψους, σχετικά αργό τέμπο και παύσεις κανονικής διάρκειας. Καθώς τα χρόνια περνάνε, το κανάλι επενδύει στην αξιοπιστία της ενημέρωσης και στην αισθητική συγκίνηση της ψυχαγωγικής ζώνης. Δύο χρόνια αργότερα οι παραπάνω προσδοκίες αποτυπώθηκαν στη δύναμη του μηνύματος «Mega: Μέσα στις εξελίξεις». Πρόκειται για ένα από τα πολλά επεισόδια που καταγράφονται στο «Κουτί». Το απόσταγμα της επιστημονικής μελέτης και έρευνας για την ιδιωτική τηλεόραση που υπογράφουν μέλη της πανεπιστημιακής και ακαδημαϊκής κοινότητας με την επιμέλεια των καθηγητών του τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Βασίλη Βαμβακά και Γρηγόρη Πασχαλίδη.

Ο πλήρης τίτλος της έκδοσης περιγράφει τον σκοπό της: «Το Κουτί. Εικόνες της σύγχρονης Ελλάδας στην ιδιωτική τηλεόραση» (εκδόσεις Οξύ) και αναπτύσσεται γύρω από την ιστορία του Mέσου που διαμόρφωσε τη σύγχρονη ποπ κουλτούρα, το οποίο λειτούργησε ως καθρέφτης των πολλών όψεων και των αντιφάσεων της κοινωνικής πραγματικότητας. Από το 1989 έως το 2019 η ιδιωτική τηλεόραση διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό πτυχές της ελληνικής κοινωνικής συμπεριφοράς. Το βιβλίο επιχειρεί ένα επιστημονικό μεταχρονολογημένο ζάπινγκ στα βιώματα της τριακονταετίας. Oι επιμελητές της μελέτης επισημαίνουν ότι η Ελλάδα της ύστερης Μεταπολίτευσης ως μια κοινωνία δίσημη, από τη μια επιτρεπτική, ηδονιστική, εναλλακτική και από την άλλη παραδοσιακή, συντηρητική και αναχρονιστική, μπορεί να αποκρυπτογραφηθεί αλλά και να κατανοηθεί χωρίς ιδεολογικούς ή αισθητικούς προϊδεασμούς.

Το δελτίο ειδήσεων του Mega Channel

Η επίπεδη επιφάνεια της τηλεόρασης έχει βάθος. Η ομάδα των συγγραφέων του συλλογικού αυτού τόμου «απολεπίζουν» τις διαστρωματώσεις που υπάρχουν κάτω από τις πρακτικές ενημέρωσης και τη στρατηγική στα δελτία ειδήσεων. H μελέτη του Περικλή Πολίτη στα δελτία ειδήσεων του Mega Channel εστιάζει στην πρώτη δεκαετία ζωής του δελτίου και αποκωδικοποιεί όλα εκείνα τα μοτίβα δημοσιογραφικού λόγου που το κατέστησαν το δημοφιλέστερο. Τότε που η παρουσία του δημοσιογράφου-αστέρα δεν έχει κάνει ακόμη την ηγεμονική εγκαθίδρυσή της, το δελτίο του Mega οπτικοποιεί δημοσιογραφικές πρακτικές γνώριμες από την παράδοση μιας πλουραλιστικής έντυπης δημοσιογραφίας, δίνοντας ταυτόχρονα λόγο και έμφαση όχι αποκλειστικά στους πολιτικούς ή άλλους συνήθεις πρωταγωνιστές αλλά – πολύ πριν από την έλευση της διαδικτυακής ενημέρωσης – στη «δημοκρατία των πολιτών και των γεγονότων», η οποία παραχωρεί συχνά την πρωτοκαθεδρία στους κατά τόπους δρώντες και μάρτυρες της επικαιρότητας. Οσο για τη σχέση του Mega με την ιστορία της επικοινωνίας και τον πολιτισμό των τεχνών, η συλλογική φωνή του καναλιού διεκδικεί την πρωτοπορία «της νέας ελληνικής τηλεοπτικής εποχής», ενώ παράλληλα υπόσχεται μια εξωστρεφή, κοσμοπολίτικη μουσική και κινηματογραφική κουλτούρα.

«Ενα από τα ιδιαίτερα “μεγάλα” ρεπορτάζ του Mega ήταν αυτό που εστίασε στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και στους πολέμους που προέκυψαν μεταξύ των διαφόρων εθνικοτήτων, κυρίως μεταξύ Σέρβων και Βοσνίων. Στο πλαίσιο αυτών, πραγματοποιήθηκε και η συνέντευξη με τον (καταδικασμένο πλέον για εγκλήματα πολέμου) στρατιωτικό ηγέτη των σερβικών δυνάμεων, Ratko Mladić, από τον Βλάση Μπονάτσο και τον Αλέξανδρο Λυκουρέζο. Παράλληλα, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η καμπάνια συγκέντρωσης χρημάτων για την ενίσχυση των σέρβων πληγέντων από τον πόλεμο, πολιτικοποιώντας πρακτικά και τη στάση του οργανισμού απέναντι στο συγκεκριμένο γεγονός και αναδεικνύοντας τα στοιχεία φιλοσερβισμού στην ελληνική κοινή γνώμη».

Το «Κουτί» συγκεντρώνει στις σελίδες του υψηλού επιπέδου έρευνες τηλεοπτικών αρχείων, επιστημονικές αναλύσεις όπως και επεξεργασμένους πίνακες και γραφήματα με πληροφορίες στατιστικής. Η μεθοδολογική προσέγγιση, οι πηγές βιβλιογραφίας, η αναζήτηση στοιχείων μέσα από διαδικτυακές κοινότητες τηλενοσταλγίας προσθέτουν στην εργασία των συγγραφέων την επιστημονική ακρίβεια που μέχρι σήμερα δεν έχει χαρακτηρίσει τις θεματικές γύρω από την ιστορία της ιδιωτικής τηλεόρασης.

Η κουλτούρα της εξομολόγησης

Ανάμεσα στις ψυχαγωγικές εκπομπές της ελληνικής ιδιωτικής τηλεόρασης, από τις πιο κρίσιμες στην πολιτισμική σημασία τους εντοπίζεται το φαινόμενο των «εκπομπών εξομολόγησης», δηλαδή εκείνων των εκπομπών που φιλοξενούν ατομικές μαρτυρίες-εξομολογήσεις ανθρώπων που δεν είναι διασημότητες. Από τις μεταμεσονύχτιες εκπομπές όπως το «Ερωτοδικείο» μέχρι τις πιο αναγνωρίσιμες και σε ζώνες υψηλής τηλεθέασης εκπομπές του Ανδρέα Μικρούτσικου ή της Αννίτας Πάνια, η τηλεόραση οργανώνει μια εξομολογητική κουλτούρα των λαϊκών κυρίως στρωμάτων, η οποία πολύ συχνά φτάνει σε μια δημαγωγική ή κυνική υποδοχή των θεμάτων που τους απασχολούν και των τρόπων έκφρασής τους.

Η δημοφιλία των ριάλιτι εκπομπών είναι εξελικτική, παρατηρούν οι Αχιλλέας Καραδημητρίου, Σταμάτης Πουλακιδάκος, Αναστασία Βενέτη στην ενότητα για τις «ψυχαγωγίες τηλεοπτικής οικειότητας». Η κατανόηση της διαχρονικής δημοφιλίας τους μπορεί να ερμηνευθεί εάν παρατηρήσουμε την ευελιξία και την υβριδικότητα που χαρακτηρίζει το είδος, το πολλαπλό ανήλικο και ενήλικο κοινό που ελκύει και κινητοποιεί, την κουλτούρα της πρόσκαιρης διασημότητας, τον διακειμενικό τους χαρακτήρα που μετουσιώνεται σε πολύτιμο περιεχόμενο για εφημερίδες, περιοδικά, ιστοσελίδες και τηλεοπτικές εκπομπές. Η ριάλιτι τηλεόραση, επισημαίνουν οι συγγραφείς, εγκαθιδρύει μια νέα αισθητική εμπειρία που στηρίζεται στην «αδιαμεσολάβητη» παρακολούθηση ατόμων που διαγωνίζονται να διακριθούν με διάφορους τρόπους και να αποκτήσουν μια πρόσκαιρη (ή όχι) φήμη.

Η σχέση της ιδιωτικής τηλεόρασης με τη μουσική και τη λογοτεχνία καταγράφεται από την Αφροδίτη Ξενίδου στην αναζήτηση του ρόλου που έπαιξαν στην ελληνική ιδιωτική τηλεόραση τα soundtracks των τηλεοπτικών σειρών, μέσα από την ανάλυση έξι συνθετών με ιδιαίτερο έργο στη συγκεκριμένη κατηγορία (Βασίλης Δημητρίου, Παναγιώτης Καλαντζόπουλος, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Χρήστος Παπαδόπουλος, Μάριος Στρόφαλης και Γιώργος Χατζηνάσιος). Η ιδιωτική τηλεόραση για τουλάχιστον δύο δεκαετίες, όσο κράτησε η άνθηση των τηλεοπτικών σειρών, έγινε συνώνυμη της «έντεχνης» προώθησης του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού, το οποίο άλλωστε είχε βρει ιδιαίτερα θετικούς διαύλους διάχυσης και από συγκεκριμένους ιδιωτικούς ραδιοσταθμούς.

Για τηλεοπτικές σειρές μυθοπλασίας που μεταφέρουν στην τηλεοπτική οθόνη λογοτεχνικά έργα ο Κώστας Καραβίδας ανατρέχει στις αρκετές περιπτώσεις προσαρμογών της ελληνικής λογοτεχνίας στην ιδιωτική τηλεόραση, παρότι ο μεγάλος όγκος παραγωγής τους βασίστηκε μυθοπλαστικά σε πρωτότυπα σενάρια. Η αναζήτηση ποιότητας, ιστορικότητας αλλά και ακόμα πιο έντονης μελοδραματικότητας ωθεί τα πιο μεγάλα κανάλια της ιδιωτικής τηλεόρασης στην επιλογή λογοτεχνικών προσαρμογών την οποία ουσιαστικά θα σταματήσει – στην κορύφωση της επιτυχίας τους με παράδειγμα τη σειρά «Το Νησί» – η οικονομική κρίση. Ο Καραβίδας διαπιστώνει ότι από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 υπάρχει μια στροφή στην επιλογή του τηλεοπτικού ενδιαφέροντος σε σύγχρονα έργα, κυρίως της παραλογοτεχνίας ή της λεγόμενης βιομηχανίας των best sellers και κυρίως με δραματικό ερωτικό περιεχόμενο. Παρά τη συγκεκριμένη στροφή, ο Καραβίδας υπογραμμίζει ότι οι σειρές-τοιχογραφίες εποχής με έντονο το ηθογραφικό στοιχείο παραμένουν μια σταθερά της ελληνικής (δημόσιας και ιδιωτικής) τηλεόρασης όσον αφορά τα κριτήρια προσαρμογής λογοτεχνικών έργων. Με βάση μια πιο προσεκτική μελέτη τριών σχετικών σειρών («Η αίθουσα του θρόνου», «Το 10», «Το Νησί») ο Καραβίδας διαπιστώνει ότι σταδιακά η ιδιωτική τηλεόραση αποκτά έναν όλο και πιο επιτυχημένο κώδικα μεταφοράς της λογοτεχνίας στην οθόνη, αφού αυτός όλο και περισσότερο ανταποκρίνεται στις τηλεοπτικές σκηνοθετικές απαιτήσεις και λιγότερο σε αυτές μιας καθαρά μυθιστορηματικής αφήγησης.

Ο Β. Βαμβακάς επιλέγει να μελετήσει τέσσερις ιδιαίτερα επιτυχημένες τηλεοπτικές σειρές που διατρέχουν το διάστημα 1989-2007, θεωρώντας ότι σε αυτές μπορούμε να δούμε ενδιαφέρουσες απεικονίσεις του «φαντάσματος» των ελληνικών μεσαίων στρωμάτων, στρωμάτων που για χρόνια έχουν υποτιμηθεί σε επιστημονικούς και καλλιτεχνικούς όρους ως άξια πραγμάτευσης. Οι σειρές «Οι Αυθαίρετοι», «Απαράδεκτοι», «Και οι παντρεμένοι έχουν ψυχή» και «Στο παρά πέντε» αντιμετωπίζονται ως κρίσιμες κωμικές αφηγήσεις ως προς την κατανόηση βασικών χαρακτηριστικών των δυναμικών μεσαίων στρωμάτων της ύστερης Μεταπολίτευσης και της συμβολικής τους μετεξέλιξης στη δημόσια σφαίρα. Η ανάλυση των σειρών προβάλλει τον κόσμο των μεσαίων στρωμάτων: η εμπέδωση δεσμών φιλίας (και σταδιακής αντικατάστασης της οικογένειας), η απομυθοποίηση της πολιτικής εξουσίας (είτε ως παρωχημένης είτε ως μεταφοράς της στη σφαίρα του ιδιωτικού-προσωπικού), η ταλάντευση μεταξύ παραδοσιακών και σύγχρονων έμφυλων ρόλων, το υπονομευμένο αλλά διαρκές ζητούμενο της απόλαυσης ως βασικής μήτρας αυτοεκπλήρωσης των πρωταγωνιστών. Ο Βαμβακάς διαπιστώνει ότι οι τέσσερις δημοφιλέστατες κωμικές σειρές αντικατοπτρίζουν στάσεις ζωής και καθημερινές πρακτικές των μεσαίων στρωμάτων που με βεβαιότητα δεν ζουν στην εποχή της ανάγκης αλλά της επιθυμίας.

Η ρευστοποίηση των οικογενειακών οριοθετήσεων προκύπτει κυρίως στη δεκαετία του 2000 και λιγότερο σε αυτήν του 1990. Στις περιπτώσεις του «Ευτυχισμένοι μαζί» και «Μπαμπά μην τρέχεις», εμφανίζονται οι ταυτότητες του «μικρομέγαλου» και της «νεανικής ηλικιωμένης γυναίκας» σε βαθμό που τα παιδιά πρωταγωνιστές μιμούνται τα ενήλικα άτομα και οι ηλικιωμένες γυναίκες τα μικρότερα. Εντούτοις, εξαιτίας της κωμικής πλαισίωσης αυτής της αναπαράστασης, η ηλικιακή ρευστοποίηση παρουσιάζεται μάλλον σαν κάτι το οξύμωρο και μη αναμενόμενο.

Το σεξ βγάζει γέλιο

Η Λίζα Τσαλίκη και η Δέσποινα Χρονάκη διερευνούν σε κωμικές σειρές τριών διαφορετικών σταθμών της ιδιωτικής τηλεόρασης τον λόγο περί σεξουαλικότητας. Και εντοπίζουν τρία αφηγηματικά μοτίβα σεξουαλικότητας: την αναπαράσταση γυναικών που εμπλέκονται σε μη κοινωνικά αποδεκτές σχέσεις ή παρουσιάζονται εν γένει χειραφετημένες, την αναπαράσταση της κουίρ σεξουαλικής ταυτότητας και την αναπαράσταση της σεξουαλικής ζωής του ώριμου ηλικιακά ζευγαριού. Στις παρατηρήσεις τους υπογραμμίζουν ότι ο κωμικός κώδικας πλαισιώνει την περίπτωση της ελευθεριακής γυναικείας σεξουαλικότητας συχνά με το μοτίβο της υστερικής ή της ηθικά έκπτωτης γυναίκας.

Για παράδειγμα, στις περιπτώσεις της Αννας Ραγιά (Νένα Μεντή) στη σειρά «Το δις εξαμαρτείν» (Mega, 1993-1996), μεγαλοστελέχους ειδησεογραφικού καναλιού που κάνει σχέση με δύο άντρες, και της εργοστασιάρχη και χήρας Χριστίνας Μαρκάτου (Αννα Παναγιωτοπούλου) στο «Dolce Vita» (Mega, 1995-1997), η οποία κάνει σχέση με τον γαμπρό της, οι στενοί τους φίλοι επιχειρούν να τις απενοχοποιήσουν όσον αφορά τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν, απηχώντας τις ευρύτερες αντιλήψεις της εποχής. Τόσο το μοτίβο της υστερικής γυναίκας (υπερσεξουαλικής, ώριμης που αναζητάει νεαρότερους άντρες, πληγωμένης που θέλει να εκδικηθεί με το σεξ, χωρισμένης, χήρας ή ασέξουαλ) όσο και το μοτίβο της γυναίκας που εμπλέκεται κοινωνικά και πολιτισμικά σε ανοίκειες σχέσεις (με δύο άντρες, με πολλούς άντρες, με οικεία πρόσωπα) εμφανίζονται μαζικά σε σειρές. Περιπτώσεις όπως το «Safe Sex» (Mega, 2005-2007) και οι «Εντιμότατοι κερατάδες» (Alpha, 2006-2007) έχουν στο επίκεντρό τους τις σεξουαλικές σχέσεις και διαπραγματεύσεις των χαρακτήρων. Παρουσιάζουν την εκκεντρική ή πολιτισμικά και κοινωνικά ανοίκεια σεξουαλικότητά τους συνήθως ως μια παθολογική κατάσταση ή τις υπερβολικές εκφάνσεις της γυναικείας και ανδρικής σεξουαλικής χειραφέτησης ως ένδειξη δύναμης και θέσης.

Από μια πρώτη άποψη η διαχείριση της σεξουαλικότητας εμφανίζεται να γίνεται από τη δεκαετία του 1990 και μετά (κυρίως από το 2000), με όρους μεγαλύτερης ελευθερίας, τόσο σε σχέση με τη σεξουαλική χειραφέτηση των γυναικών όσο και με την ενσωμάτωση μη ετεροφυλόφιλων χαρακτήρων στη βασική αφήγηση. Αυτό φαίνεται να συμβαδίζει και με τη διεύρυνση της κουλτούρας του στυλ και του γούστου, με τη διεύρυνση της κουλτούρας του fitness και της αισθητικής του σώματος και άρα με αλλαγές στις τεχνολογίες του φλερτ και του σεξ. Συμβαδίζει όμως και με πολιτειακές, πολιτικές και ιδεολογικές αλλαγές που έχουν συνέπειες σε επίπεδο κοινωνικής χειραφέτησης. Η βελτίωση του κοινωνικού κράτους, η διόγκωση του δημόσιου τομέα που σήμανε και μεγαλύτερη καταναλωτική δύναμη των ανθρώπων, συνέπεσε ή ίσως και να βοήθησε τη διεύρυνση της μεσαίας και ανώτερης μεσοαστικής τάξης, με επαγγελματίες της επικοινωνίας, του μάρκετινγκ, των τεχνών και του θεάματος. Οι άνθρωποι αυτοί, άνθρωποι με άλλες αντιλήψεις για την κουλτούρα, την παγκοσμιοποίηση και τους τρόπους τοποθέτησης του κοινωνικού υποκειμένου, εδραίωσαν και αλλαγές στο στυλ, το γούστο, τη δημόσια και ιδιωτική διαχείριση του έμφυλου και σεξουαλικού εαυτού.

Φιλμ νουάρ στις σειρές του Πάνου Κοκκινόπουλου

Η Ευαγγελία Θεοδωρίδου επικεντρώνεται στις «σειρές εγκλήματος» του σκηνοθέτη οι οποίες χαίρουν διαχρονικής αναγνώρισης και εκτίμησης από το κοινό της καλτ αισθητικής. Η Θεοδωρίδου υποστηρίζει ότι ο Κοκκινόπουλος επιφέρει μια τομή στην Ελλάδα όσον αφορά την αστυνομική τηλεοπτική μυθοπλασία, αφού διαφοροποιείται αισθητά από αντίστοιχες σειρές της δεκαετίας του ’90 που καθιστούν πρωταγωνιστές τους αστυνομικούς-ντετέκτιβ και τις περιπέτειές τους. Εκτός από το γεγονός ότι οι σειρές του Κοκκινόπουλου εμπεριέχουν μεταμοντέρνα στοιχεία (αφηγηματικός αναστοχασμός) και μοντέρνες τεχνικές (υποκειμενικά πλάνα, λοξές γωνίες λήψης και flashbacks), ιδιαίτερος στόχος τους είναι η κατανόηση σε ψυχολογικούς όρους των εγκλημάτων και των πρωταγωνιστών τους. Είναι η γοητεία του εγκλήματος που θέλγει τον Κοκκινόπουλο και τους θεατές των σειρών του και η ανάδειξη μεγάλων ηθικών διλημμάτων μέσα από την αναπαράσταση αληθινών εγκλημάτων τα οποία συγκλόνισαν την κοινή γνώμη (π.χ. οι υποθέσεις Αριστείδη Παγκρατίδη, Αικατερίνης Δημητρέα και Κυριάκου Παπαχρόνη). «Δεν θα ήταν υπερβολή να μελετηθεί το έργο του συγκεκριμένου δημιουργού ως μια εκλαϊκευμένη μορφή εγκληματολογίας, η οποία δεν απευθύνεται στον συνηθισμένο ρέκτη των αστυνομικών σειρών όσο σε μια αισθητική θρίλερ και μυστηρίου με καλλιτεχνικές προσδοκίες».

info

Βασίλης Βαμβακάς, Γρηγόρης Πασχαλίδης (επιμ.), «Το κουτί», εκδ. Archive