Η υπόσχεση της συνεργασίας

«Μα γιατί εσείς οι Ελληνες έχετε τέτοια εμμονή με τη συμμετοχή σας στην Ευρώπη; Γιατί είστε τόσο κολλημένοι με το ευρώ;». Ενας από τους διάσημους αμερικανούς οικονομολόγους, σε μια από τις πολλές επισκέψεις του στην Αθήνα τον καιρό της Μεγάλης Κρίσης, έθετε το ερώτημα σε μια μικρή ομήγυρη συνομιλητών του. Του ήταν αδύνατο να καταλάβει γιατί, στις πιο σκοτεινές στιγμές της περιπέτειας των Μνημονίων, όταν τα εισοδήματα κατέρρεαν και τις ζωές τύλιγε μια τρομακτική αβεβαιότητα, η πλειοψηφία στις δημοσκοπήσεις επέμενε να ιεραρχεί ψηλά τη σημασία της συμμετοχής στην ευρωζώνη και την Ευρώπη. Και γιατί η ιδέα της εξόδου από το ευρώ, πίσω σε ένα εθνικό νόμισμα, που θα μπορούσαμε να υποτιμήσουμε, παρέμενε μειοψηφική.

Οι συνομιλητές του απαριθμούσαν σοβαρά επιχειρήματα, επικαλούνταν τα οικονομικά δεδομένα, τη γεωπολιτική πραγματικότητα ή το βάρος της ιστορίας και της παράδοσης. Κάποιος είπε πως η έξοδος από το ευρώ, στις συγκεκριμένες συνθήκες, θα ισοδυναμούσε για την Ελλάδα με επιστροφή στην εποχή των παγετώνων. Για να ελαφρύνω την ατμόσφαιρα, πέταξα, μεταξύ αστείου και σοβαρού, κάτι σαν: «Κατά βάθος, ίσως, οι Ελληνες τρέμουμε στην ιδέα ότι θα μείνουμε μόνοι, με τους πολιτικούς που εκλέγουμε για να μας κυβερνήσουν». Κανείς δεν το βρήκε αστείο. Αλλά εκ των υστέρων, τη σκεφτόμουν συχνά εκείνη την επιπόλαια παρατήρηση. Και κάποια στιγμή άρχισα να την παίρνω στα σοβαρά.

Εχει, νομίζω, καταγραφεί στην κοινή συνείδηση ως σοβαρή δυσλειτουργία, ή μάλλον ως μεγάλη αμαρτία, του πολιτικού μας συστήματος η έλλειψη ή η ατροφία των «αντίβαρων» στην εκτελεστική εξουσία. Δεν χρειάζεται να έχει διαβάσει κανείς Μάνεση, Βενιζέλο ή Αλιβιζάτο, ούτε να έχει διδαχθεί συνταγματικό δίκαιο. Ολοι καταλαβαίνουμε το πρόβλημα: Η Βουλή, με πειθαρχημένες πλειοψηφίες, ελάχιστα ελέγχει και εύκολα υποτάσσεται στις επιθυμίες κυβερνήσεων απολύτως υποταγμένων στη συγκεντρωτική εξουσία του πρωθυπουργού. Της δικαστικής εξουσίας η ανεξαρτησία δεν είναι πάντοτε πειστική και οι ανεξάρτητες Αρχές δεν έχουν πάντα την ισχύ ή έστω το κύρος που θα έπρεπε. Και επιπλέον υποπτευόμαστε τους πολιτικούς μας (κι έχουμε, με πολλές αφορμές, πολλές φορές επιβεβαιώσει τις υποψίες μας) ως υπερβολικά πρόθυμους να θυσιάσουν το κοινό καλό προς χάριν του εκλογικού συμφέροντος, το μακροπρόθεσμο κοινό συμφέρον στην άμεση και επείγουσα ανάγκη να κερδίσουν την υποστήριξη ή να ξεπεράσουν την αντίδραση μιας μειοψηφικής, αλλά ισχυρής ομάδας πίεσης. Κάπως έτσι, ελλείψει ικανοποιητικών αντίβαρων στο εσωτερικό, αρχίσαμε να αντιλαμβανόμαστε την Ευρώπη και τους θεσμούς της ως ένα άτυπο, αλλά ισχυρό, εξωτερικό σύστημα checks and balances, που θα τραβάει πότε πότε το αφτί, θα βάζει από έξω και από πάνω έναν φραγμό, κάποια όρια στην πολιτική βουλιμία των πολιτικών που, κατά τα άλλα, εμείς οι ίδιοι εκλέγουμε.

Αν ο συλλογισμός σάς φαίνεται λογικός, ας κάνουμε ένα βήμα παρακάτω. Σκεφθείτε, κάτω από το ίδιο πρίσμα, και την ιδέα που συζητήθηκε πολύ (αλλά με λάθος τρόπο) στην προεκλογική περίοδο: την ιδέα των κυβερνήσεων συνεργασίας. Οι κυβερνήσεις συνεργασίας, όταν μπαίνουν στη συζήτηση, κι όταν αυτό δεν συμβαίνει εντελώς προσχηματικά, υποστηρίζονται συνήθως με επιχειρήματα δημοκρατικότητας και αντιπροσωπευτικότητας. Και απορρίπτονται με επιχειρήματα αποτελεσματικότητας. Αλλά το ενδιαφέρον θα ήταν να δούμε την ιδέα από την άποψη της αναπλήρωσης των θεσμικών αντίβαρων που λείπουν. Μια συνεργασία διαφορετικών κομμάτων, με διαφορετικές προγραμματικές προτεραιότητες και με δεσμευτικές μεταξύ τους συμφωνίες, θα μπορούσε, ιδανικά, να λειτουργήσει ως εξισορροπητικός παράγοντας. Να επιβάλει έναν αμοιβαίο έλεγχο, κάποια όρια στις πελατειακές πρακτικές, μια κάποια αυτοσυγκράτηση απέναντι σε αυθαιρεσίες. Και, κυρίως, να επιβάλει μεγαλύτερη διαφάνεια στις αποφάσεις και τις επιλογές. Και μια ουσιαστικότερη λογοδοσία.

Ξέρω: Η ως τώρα εμπειρία μας με τις κυβερνήσεις συνεργασίας δεν δικαιολογεί τέτοια αισιοδοξία. Οι κυβερνήσεις συνεργασίας που γνωρίσαμε, ακόμη κι εκείνες που αφήνουν θετικό ιστορικό αποτύπωμα, ήταν βιαστικές συμπράξεις απρόθυμων εταίρων, που τις επέβαλε η ανάγκη των εκλογικών αριθμών και μόνον αυτή. Και ακόμη κι όταν, όπως στην περίπτωση της κυβέρνησης Σαμαρά – Βενιζέλου, τους συνεργαζόμενους ένωνε η αφοσίωση σε έναν κοινό σκοπό και η εξυπηρέτηση ενός κοινού πολιτικού συμφέροντος, η εσωτερική τους λειτουργία δεν ήταν διόλου προσανατολισμένη να προσφέρει αντίβαρα, εξισορρόπηση, ελέγχους. Οι συνεργαζόμενοι δεν αλληλοπεριορίζονταν στην καταχρηστική άσκηση εξουσίας. Επέβαλλαν απλώς μια κάποια αναλογικότητα στη μοιρασιά των όποιων λαφύρων, που καθρεφτιζόταν και στην ίδια τη συγκρότησή τους. Οπου τα συνεργαζόμενα κόμματα δεν μοιράζονταν εφαρμογή πολιτικών, αλλά θέσεις στο υπουργικό συμβούλιο και σε κάθε υπουργείο χωριστά – εγώ τον υπουργό, εσύ τον αναπληρωτή του και ο τρίτος τον υφυπουργό.

Θα μπορούσε, φυσικά, να είναι αλλιώς. Μπορούμε να φανταστούμε μια κατάσταση όπου τα κόμματα δεν συναρμολογούν πρόχειρα προγράμματα την τελευταία στιγμή, λίγο πριν από τις εκλογές, ως άθροισμα γενικολογιών και υποσχέσεων που προορίζονται να αποδειχθούν, μετά την απομάκρυνση από την κάλπη, ακάλυπτες επιταγές. Τα ετοιμάζουν, τα συζητούν, τα τεκμηριώνουν και τα κοστολογούν καιρό πριν. Τα θέτουν στη βάσανο ενός διαλόγου που δεν είναι της τελευταίας στιγμής, προσχηματικός, με προπαγανδιστική μόνον στόχευση. Και δεν περνούν την ώρα τους ναρκοθετώντας συστηματικά τον μεταξύ τους χώρο, ως no man’s land, σπαρμένο με ατάκες και αναρτήσεις αμοιβαίας δαιμονοποίησης, διαρκούς καταγγελίας και ηθικής απαξίωσης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η προοπτική μιας πολιτικής συνεργασίας δεν θα μοιάζει τόσο απίθανη όσο σήμερα. Και η συναίνεση, εκεί όπου μπορεί να υπάρξει, δεν θα ακούγεται ως πολιτική αμαρτία.

Οπως και αν καταγραφούν αύριο τα εκλογικά αποτελέσματα, όπως κι αν χειριστούν τα κόμματα τις διερευνητικές εντολές και το blame game της ευθύνης για ένα πιθανό αδιέξοδο και μια επανάληψη των εκλογών, όπως κι αν σχηματιστεί η επόμενη κυβέρνηση, ας κρατήσουμε ως ένα κέρδος από μια, κατά τα άλλα, άχαρη και άγονη προεκλογική περίοδο, το ότι η διατύπωση μιας τέτοιας σκέψης δεν μοιάζει πια με ρομαντική, εξωπραγματική φαντασίωση.