Το ιστορικό τίμημα του ελληνικού ΚΚΕ

Ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Νίκος Μαραντζίδης έχει γράψει μόνος του και συγγράψει με άλλους συγγραφείς πολλά από τα πιο πολυσυζητημένα βιβλία για τον Ελληνικό Εμφύλιο και τον ρόλο του ΚΚΕ στον Μεσοπόλεμο και στον Εμφύλιο. Εδώ όμως εμπλουτίζει το προηγούμενο έργο του με μια νέα διάσταση. Αυτή της ένταξης της ιστορίας του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος στο παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα. Εν γένει τα Κομμουνιστικά Κόμματα μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση ασπάστηκαν ένα όραμα για το μέλλον που ασφυκτιούσε στα στενά εθνικά όρια και αναζητούσε υπερεθνικούς δεσμούς ανάμεσα στους εργάτες όλου του κόσμου. Το ΚΚΕ όχι μόνο ακολούθησε αυτή την κουλτούρα αλλά και πολλές φορές, κυρίως με αφορμή το Μακεδονικό, πλήρωσε βαρύ τίμημα υπηρετώντας την.

Το ΚΚΕ ιδρύθηκε το 1918 αρχικά ως ΣΕΚΕ (Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας) και από το 1920 έγινε ΣΕΚΕ (Κ) – Κομμουνιστικό. Ο Μαραντζίδης, αντίθετα με τις θεωρίες και τις ιστορίες του συρμού που παρουσιάζουν αυτό το κόμμα ως έναν μονολιθικό οργανισμό από τις πρώτες μέρες της ύπαρξής του, τονίζει πως σε αυτό, για να μετατραπεί σε σταλινικό κόμμα από ένα τυπικό σοσιαλιστικό, έγιναν μεγάλες μάχες μεταξύ της αριστερής, της κεντρώας και της δεξιάς πτέρυγάς του. Εσωκομματικές διαμάχες οι οποίες κράτησαν σχεδόν 13 χρόνια. Αλλά ακόμα και μετά τη σταλινοποίησή του το ΚΚΕ ποτέ δεν ήταν απολύτως μονολιθικό.

Ο συγγραφέας έχει κυριολεκτικά βουτήξει στα βαθιά νερά μιας σειράς αδημοσίευτων και δημοσιευμένων αρχείων διασκορπισμένων σε Ελλάδα, Ρωσία, Βαλκάνια, Ανατολική και Δυτική Ευρώπη για να ανασύρει από εκεί σημαντικές στιγμές της ιστορίας των σχέσεων του ΚΚΕ με τα «αδελφά» κόμματα και τις σοσιαλιστικές χώρες. Σημασία όμως έχει η μεθοδολογική προσέγγισή του. Το ΚΚΕ ήταν ένα κόμμα αναγκασμένο να έχει δύο πρόσωπα. Αυτό της προώθησης μιας εθνικής ατζέντας που δεν θα το αποξένωνε από τους έλληνες πολίτες αλλά και αυτό του διεθνικού κόμματος, κύριος στόχος του οποίου ήταν η προάσπιση του σοσιαλισμού και, από τη στιγμή που επικράτησε η θεωρία του «σοσιαλισμού σε μια χώρα», η προάσπιση της σοσιαλιστικής πατρίδας, της Σοβιετικής Ενωσης, δηλαδή του Στάλιν.

Οπως τονίζει ο συγγραφέας, το ΚΚΕ αντιστάθηκε για πολλά χρόνια στη γραμμή της Κομμουνιστικής Διεθνούς υπέρ της Ανεξαρτησίας της Μακεδονίας και της Θράκης. Γραμμή που αποσκοπούσε στην πρόκληση εθνικών συγκρούσεων στις εθνικές κυβερνήσεις των Βαλκανικών Κρατών. Η Βαλκανική Κομμουνιστική Ομοσπονδία (ΒΚΟ), ως κλάδος της Κομιντέρν, πίεζε τους ηγέτες του ΚΚΕ από το 1922 έως το 1931 προς αυτή την κατεύθυνση, χωρίς σταθερό και σίγουρο αποτέλεσμα. Οχι όμως μόνο στο Μακεδονικό αλλά και σε πολλά άλλα ζητήματα υπήρχαν διαφωνίες. «Επρόκειτο για την αντίθεση μεταξύ επαναστατών και μεταρρυθμιστών η οποία αποτυπωνόταν στις ληξιαρχικές πράξεις γέννησης» (σ. 111). Οι παλαιότεροι και πρώτοι ιδρυτές του ΣΕΚΕ ήταν στην πλειοψηφία τους σοσιαλδημοκράτες, ενώ οι νεότεροι και μεταγενέστεροι στο κόμμα ήταν ριζοσπαστικοποιημένοι. Ο συγγραφέας εστιάζει στους ισχυρούς μηχανισμούς πειθούς της Κομιντέρν, χωρίς να παραλείπει να αναδεικνύει και τις κατά καιρούς αντιστάσεις των στελεχών του κόμματος. Αξίζει να επισημανθεί η παρατήρησή του πως η ριζοσπαστικοποίηση του κόμματος και η μπολσεβικοποίησή του δεν οφείλονταν μόνο στην Κομιντέρν, αλλά και στα ριζοσπαστικοποιημένα στρώματα που εισήλθαν σε αυτό.

Μέσα στα 13 χρόνια από την ίδρυση του ΣΕΚΕ έως την πλήρη σταλινοποίηση του κόμματος το 1931 η θέση του γραμματέα του κόμματος πέρασε από άτομα όπως ο σοσιαλδημοκρατικών αποκλίσεων πρώτος γραμματέας του κόμματος Νίκος Δημητράτος στον διανοούμενο ιστορικό Γιάννη Κορδάτο έως τον καιροσκόπο Νίκο Σαργολόγο – ο οποίος κατηγορήθηκε πως πήρε τη χρηματοδότηση των 15.000 δολαρίων από την Κομιντέρν και με αυτή κατέφυγε στις ΗΠΑ, όπου έγινε πάστορας. Τελικά στο εσωτερικό του ΣΕΚΕ (Κ) υπήρξαν προσωπικότητες όπως ο περί ου ο λόγος Σαργολόγος που επιθυμούσε στενούς δεσμούς με την Κομιντέρν, ο Αριστοτέλης Σιδέρης, ο ηγέτης της σοσιαλδημοκρατικής τάσης, μαζί με τον προερχόμενο από την εβραϊκή Φεντερασιόν Αλβέρτο Κουριέλ και οι «κεντρώοι» Γιώργος Γεωργιάδης, Γιάννης Κορδάτος και Αβραάμ Μπεναρόγια.

Ενα ασήμαντο κόμμα στα Βαλκάνια, σε σχέση με το πανίσχυρο Βουλγαρικό Κομμουνιστικό Κόμμα και τους γιουγκοσλάβους κομμουνιστές, το οποίο όμως κατόρθωσε σταδιακά να σταλινοποιηθεί τόσο ώστε να ανέβει πόντους στη θέση του στην Κομιντέρν και την ΒΚΟ. Στα μέσα όμως της δεκαετίας του 1920 οι Σοβιετικοί αισθάνονταν πιο άνετα με τους Βούλγαρους απ’ ό,τι με τους γιουγκοσλάβους και έλληνες κομμουνιστές. Γι’ αυτό και οι πιέσεις για το Μακεδονικό στα δυο κόμματα, με αποφάσεις που ευχαριστούσαν το ΒΚΚ. Ετσι στην 5η Συνδιάσκεψη της ΒΚΟ τον Δεκέμβριο του 1922 υποστηρίχθηκε η ίδρυση μιας Βαλκανικής Ομοσπονδιακής Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας στο πλαίσιο της οποίας η Μακεδονία, η Θράκη και η Κροατία θα αποτελούσαν αυτόνομες Δημοκρατίες. Εκτοτε η Κομιντέρν και η ΒΚΟ έσπρωχναν το ακόμη ΣΕΚΕ (Κ) προς αυτή την κατεύθυνση. Στο 5ο Συνέδριο της Κομιντέρν τον Ιούνιο του 1924 ο μετά από λίγους μήνες πρώτος Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ Παντελής Πουλιόπουλος και ο Σεραφείμ Μάξιμος δέχθηκαν πιέσεις να αποδεχθούν τις θέσεις της Κομιντέρν για το Μακεδονικό. Θέσεις που τελικά αποδέχθηκε ο Πουλιόπουλος και άνοιξαν τον ασκό του Αιόλου για κατηγορίες κατά του ΚΚΕ ως κόμματος αντεθνικού. Αργότερα ο Πουλιόπουλος ανακάλεσε.

Το ΣΕΚΕ (Κ) συνθηκολόγησε στο 3ο Εκτακτο Συνέδριό του στις 26 Νοεμβρίου 1924, όπου αποφασίστηκε και η μετονομασία του σε ΚΚΕ. Αυτό το έτος αποτελεί κρίσιμη χρονιά στην ιστορία του κόμματος. Ετος μιας πρώτης ήττας των σοσιαλδημοκρατών, όχι όμως και της οριστικής τους. Πάντως η υπακοή του ΚΚΕ «στη γραμμή της Κομιντέρν σχετικά με το Μακεδονικό Ζήτημα δεν ήταν ούτε κάτι το αυτόματο ούτε κάτι το προκαθορισμένο» (σ. 104). Ούτε όμως η σταλινοποίηση του Κόμματος ήταν κάτι «το αυτόματο και το προκαθορισμένο». Οι συγκρούσεις ανάμεσα σε αυτούς που ζούσαν στη Σοβιετική Ενωση και σπούδαζαν στο λεγόμενο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων Ανατολής (κούτβηδες) και όσους ζούσαν στις συνθήκες της ημιπαρανομίας στην Ελλάδα ήταν συνεχείς και οξείς. Τότε εξελίχθηκε ο μειονοτικός της Τραπεζούντας Ανδρόνικος Χαϊτάς που ήταν γραμματέας του ΚΚΕ όταν αντικαταστάθηκε το 1931 από τον Νίκο Ζαχαριάδη. Αυτή η αντικατάσταση έθεσε την απαρχή της πλήρους σταλινοποίησης του κόμματος. Ο Χαϊτάς εκτελέστηκε στις εκκαθαρίσεις του 1936-38 και το ΚΚΕ ακόμη τον έψαχνε μετά τον Πόλεμο μη γνωρίζοντας το τραγικό τέλος του. Τραγικές στιγμές ανθρώπων που τα έδιναν όλα για έναν καλύτερο κόσμο και έζησαν στον χειρότερο δυνατόν κόσμο. Το 1931 σηματοδοτεί τη λήξη του πρώτου κύματος σταλινοποίησης του κόμματος και την ταυτόχρονη έναρξη του δεύτερου κύματος ή αλλιώς εισερχόμαστε στις απαρχές του φαινομένου Νίκου Ζαχαριάδη. Τα κομμουνιστικά κόμματα στροβιλίζονταν ανάμεσα στη γραμμή του σοσιαλφασισμού και της «τάξη εναντίον τάξης» ενάντια στους σοσιαλδημοκράτες και στο αντιφασιστικό μέτωπο με τους σοσιαλδημοκράτες, από το να χαρακτηρίζουν την εισβολή των χιτλερικών στην Πολωνία ως ενδοϊμπεριαλιστικό πόλεμο έως του να αλλάξουν πάλι όλα όταν ο Χίτλερ εισέβαλε στη Σοβιετική Ενωση. Το ΚΚΕ δεν αποτέλεσε εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα. Οι τρεις επιστολές του Ζαχαριάδη, η πρώτη λιγότερη γνωστή στην 1η Οκτωβρίου 1940, η δεύτερη στις 31 του ίδιου μηνός με τις οποίες τασσόταν υπέρ της συστράτευσης του κόμματος με το καθεστώς Μεταξά και η επόμενη στις 26 Νοεμβρίου 1940 που αναιρούσε τις δυο προηγούμενες μαρτυρούν τη σύγχυση και του ιδίου αλλά και των κομμουνιστικών κομμάτων της εποχής που δεν ήξεραν ποια θέση να πάρουν έναντι του πολέμου.

Διχασμός για τον Στάλιν

Μετά τον Πόλεμο η επαμφοτερίζουσα στάση του Στάλιν, ο οποίος από τη μια δεν ήθελε να τα «σπάσει» με τους συμμάχους του αλλά και από την άλλη ήθελε να χρησιμοποιεί τα κομμουνιστικά κόμματα ως μοχλούς πίεσης κατά της Δύσης, δίχασε το σταλινικό ΚΚΕ. Αλλά ακόμη και τότε οι αποφάσεις υπέρ της αποχής από τις εκλογές του 1946 (ο Στάλιν χωρίς να το δηλώσει καθαρά ήταν κατά της αποχής) και υπέρ του δεύτερου αντάρτικου (εδώ ο Στάλιν άφησε το ΚΚΕ να ακολουθήσει αυτή την κατεύθυνση), δεν λήφθηκαν χωρίς εσωκομματικές συγκρούσεις. Πάντως το ΚΚΕ είτε εξαιτίας του Στάλιν είτε και χωρίς αυτόν υποτίμησε την ετοιμότητα των Αγγλων για πόλεμο και την αρχική ουδετερότητα των Σοβιετικών. Η βοήθεια στη συνέχεια των λοιπών Λαϊκών Δημοκρατιών, αν και μεγάλη, δεν μπορούσε να αντισταθμίσει τον όγκο της αμερικανικής βοήθειας στον ελληνικό στρατό. Ενώ απέτυχαν και τα σχέδια για μαζική στράτευση στον Δημοκρατικό Στρατό. Η λεγόμενη «πισώπλατη μαχαιριά» του Τίτο, αν και υπαρκτό γεγονός, ήταν και πρόσχημα για να κρυφτεί και η απόσυρση του ενδιαφέροντος του Στάλιν για την έκβαση του Ελληνικού Εμφυλίου. Το τέλος του Ζαχαριάδη μετά την αποσταλινοποίηση του 1956 ήταν θλιβερό και ο Μαραντζίδης το περιγράφει, όπως και τα πάθη των προσφύγων, ιδιαίτερα αυτών στην Τασκένδη, με σχεδόν κινηματογραφικό τρόπο.

Το ΚΚΕ, όπως γλαφυρά αλλά και αυστηρά επιστημονικά περιγράφει ο Μαραντζίδης, είχε διττό χαρακτήρα. Από τη μια είχαμε ένα κόμμα σεχταριστικό και νομιμόφρον προς το διεθνές κομμουνιστικό κέντρο και από την άλλη ένα κόμμα με «λικβινταριστικές» τάσεις που φανέρωναν την προθυμία συμμαχιών με τους σοσιαλδημοκράτες, όπως το αποτυχημένο Σύμφωνο Σοφούλη – Σκλάβαινα και η προσέγγιση του ΚΚΕ μετά το 1930 με βενιζελικά στρώματα. Ενα γεμάτο βιβλίο σε μια πολύ καλή μετάφραση του Χρήστου Γεμελιάρη. Ως μόνο κενό εντοπίζω τη μη σε βάθος διερεύνηση των ιδεολογικών διαμαχών της εποχής σε ευρωπαϊκό και ελληνικό επίπεδο. Κάτι που ίσως μας το χαρίσει ο συγγραφέας ή κάποιος άλλος σε ένα επόμενο βιβλίο. Ενώ επίσης δεν μπαίνει στη συζήτηση τού αν ο Εμφύλιος αποτελεί μια αναπόφευκτη εξέλιξη, η οποία προέκυψε από την κεντρική ιδεολογική σύλληψη του ΚΚΕ για την εξουσία και τη βία ως μέσο για την άνοδο σε αυτήν ή προέκυψε ως αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας ωρίμασης των συνθηκών βίας που επέβαλαν η μοναρχία και οι δυτικοί σύμμαχοι με μέσο τη Λευκή Τρομοκρατία (βλέπε πώς πραγματεύονται υπέροχα το θέμα ο Γαβρίλης Λαμπάτος στο «Το ΚΚΕ και η εξουσία», Μεταίχμιο, 2018 και ο Πολυμέρης Βόγλης στο «Η αδύνατη Επανάσταση», Αλεξάνδρεια, 2016). Ο συγγραφέας πάντως σέβεται και δεν διαστρέφει την ιστορία του ΚΚΕ. Τη βάζει να πηγάζει από τις αρχές της σοσιαλδημοκρατίας και να εκβάλλει σε αυτές του ολοκληρωτισμού. Οπως είναι και το σωστό.

{1BSYG}Νίκος Μαραντζίδης {1BSYG}{CR}{2BTIT}Στη σκιά του Στάλιν {CR}μια παγκόσμια ιστορία του ελληνικού κομμουνισμού {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Χρήστος {LF}Η. Γεμελιάρης {CR}Αλεξάνδρεια. 2023, σ. 396{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 21,10 ευρ{4BTIM}ώ