Μορφές, χαρακτήρες, τύποι

Από τις πρώτες καταθέσεις της λογοτεχνίας, ήδη από τα ομηρικά και τα ησιόδεια αριστουργήματα, διαπιστώνει κανείς πως οι δημιουργοί, εφαρμόζοντας την πάγια ανθρώπινη τακτική της ταξινόμησης, της ομαδοποίησης πλάι σε άλλες ταξινομήσεις ή αξιολογήσεις, στα καιρικά φαινόμενα, στις γαστρονομικές συνήθειες, στις ιδιαιτερότητες των ασθενειών, στις επαγγελματικές κατηγορίες, ανάλογα με τις τεχνικές ή τους σκοπούς ή τα μέσα επέμβασης ή διαμόρφωσης ή κλιμάκωσης των ενεργειών, έχουμε την ευχέρεια να κρίνουμε την άσκησή τους, ακόμη και την αναγκαιότητά τους ή την ιεράρχησή τους μέσα στις κοινωνικές συνθήκες. Κάθε τέτοια κατηγορία αξιολόγησης ή εκτίμησης ή αναγκαιότητας έχει τον βαθμό της απλοϊκής ή της πολύπλοκης μεθόδου ή της εργαλειοποίησης της επέμβασης και εκτίμησης του μέσου.

Θα περιοριστώ στον κοινωνικό και πολιτικό χώρο που μας απασχολεί και οι εκτιμήσεις μου εκτίθενται στη δημόσια κριτική 53 χρόνια αδιαλείπτως μέσα σε θετικές ή αρνητικές για την ενασχόλησή τους συνθήκες. Μια κριτική άποψη, είτε πάνω σε θεσμούς ή στην ιστορία ή σε ατομικές ή ομαδικές ενέργειες, κρίνεται και από κάθε πολίτη, αλλά παγίως από έναν κριτικό των θεσμών και των ειδών και των ενεργειών. Η γνώμη ενός ιστορικού πάνω σε μια εκδήλωση ή σύμπτωμα ή πρόγραμμα δράσης οφείλει να λαμβάνει υπ΄όψιν της τα κοινωνικά, πνευματικά, υλικά, μεθοδικά μέσα που συνετέλεσαν στην υλοποίησή της. Ενας νόμος, μόλις εφαρμοστεί, υφίσταται την κριτική και του απλού πολίτη και του ειδικού, αλλά κυρίως αξιολογείται, παρατηρώντας τις επιπτώσεις της εφαρμογής του. Η παγκόσμια λογοτεχνία, από τον Ομηρο ως τις αιγυπτιακές ή ινδικές καταθέσεις, δέχεται την κριτική από ιστορικούς, κοινωνιολόγους, θεολόγους, οικονομολόγους, ψυχολόγους, ψυχιάτρους και αισθητικούς, γλωσσολόγους, νομικούς κ.ά.

Στον χώρο των δεδομένων που κατά τις δυνάμεις μου υπηρετώ, το θέατρο, μια πολυσύνθετη δημιουργική λειτουργία, μπορούν να διακριθούν τομείς προς έρευνα, εξέταση, αξιολόγηση, όσες και οι παμπάλαιες ανθρώπινες κατηγορίες δράσης. Ενας ποιητής, όπως ο Ομηρος, και τα έργα του έχουν σοβαρά, μεθοδικά, εξαντλητικά απασχολήσει γλωσσολόγους, ιστορικούς, κοινωνιολόγους, γεωπόνους, κτηνιάτρους, επιδημιολόγους, ψυχιάτρους, οικονομολόγους, γεωλόγους, θεολόγους, ιστορικούς των θεσμών, μικροβιολόγους, κοσμολόγους, αστρονόμους, μαθηματικούς. Σταματώ εδώ, χωρίς να εξαντλήσω τις επιστημονικές ειδικότητες που διερευνούν στα κείμενα του παρελθόντος ή του παρόντος τους όρους, τα όρια, τις ιδιότητες, τις επιρροές των λογοτεχνικών ή των καλλιτεχνικών έργων στην ιστορική διαχρονική πραγματικότητα.

Ας ξαναγυρίσω στον πολιτισμικό χώρο που με τις δυνάμεις μου και μια πολύχρονη πείρα υπηρετώ, το θέατρο. Εκεί, για να περιοριστώ στην ανθρώπινη ή θεϊκή παρουσία, διακρίνουμε κατ’ αρχάς μια διαχρονική παρουσία μορφών. Μια θεϊκή ή μια ανθρώπινη μορφή είναι μια ισορροπία αντιφατικών και συχνά αντιτιθέμενων γνωρισμάτων. Ο ομηρικός Ζευς π.χ. είναι μια θεϊκή μορφή που δεν έχει μετρήσιμες, διακριτές ιδιότητες. Βούλεται, άγχεται, αγαπά, βιάζει, ελίσσεται, μάχεται, απέχει, θυμώνει, γελά, ειρωνεύεται, ρητορεύει. Εχει κανείς την εντύπωση πως καμιά από αυτές τις δράσεις δεν είναι γνώρισμα του χαρακτήρα του, αλλά μέσο που επιστρατεύει για να επιβάλει το κύρος του και να εξασφαλίσει την αυθεντία του. Από την άλλη μεριά, την ανθρώπινη κοινότητα, ο Αχιλλεύς, ο Οδυσσεύς, ο Αίας, η Ελένη, η Πηνελόπη επιστρατεύουν κάθε φορά μέσα και επιχειρήματα, μεθόδους δράσης και αντιδράσεις που, αν αντιμετωπιστούν λογικά, θα φανερώσουν μια τελείως αντιφατική και, γιατί όχι, παρά τον λόγον προσωπικότητα. Δεν πρέπει να μας παρασύρουν ενέργειές τους που παρεμβαίνουν καταλυτικά στα δρώμενα. Είναι «εργαλεία» που επιστρατεύουν για να αλλοιώσουν μια συνθήκη, ανθρώπινη ή φυσική ή τυχαία, αλλά σε άλλη φάση της δράσης τους ενεργούν τελείως διαφορετικά και, όχι σπάνια, αρνητικά ως προς τα θετικά γνωρίσματα των προηγούμενων ενεργειών τους. Αντίθετα, ένας χαρακτήρας, όπως εξάλλου δηλώνει και η έννοια, έχει πάγια και σταθερά γνωρίσματα. Αν κάθε πράξη του παραβληθεί με το γενικό σχέδιο βίου του προσώπου που ενεργεί, θα φανεί η ενότητα αιτίων και σκοπών της δράσης και θα επαληθευτεί από κάθε δυνατότητα σύγκρισης με προηγούμενα δράσης. Ενας χαρακτήρας δίνει συχνά την ευχέρεια να χρησιμοποιήσουμε έναν ηθικό, λογικό, πρακτικό όρο για να τον ταξινομήσουμε – ο βίαιος, ο νηφάλιος, ο δειλός, ο τολμηρός, ο συμβιβαστικός, ο στρεψόδικος, ο ειλικρινής, ο ψύχραιμος, ο αυταρχικός, ο απροσδόκητος, ο χλευαστικός, ο αισθηματίας, ο ανάγωγος, ο νομοταγής είναι χαρακτήρες που έχουν πλουτίσει με τη συμπεριφορά τους, τις αντιδράσεις, τους αιφνιδιασμούς τους την παγκόσμια λογοτεχνία. Ο Αμλετ είναι χαρακτήρας, ο Οθέλλος, η Μαρία Στιούαρτ, η Εντα Γκάμπλερ, η Τρισεύγενη, η Στέλλα Βιολάντη, ο Φον Δημητράκης και ο Δεληπέτρου και Υιός.

Αλλος χαρακτήρας απλός, αναγνωρίσιμος, άλλος σύνθετος, άλλος κρυφίος και, αν ακόμη αγνοούμε τα κίνητρά τους, αναγνωρίζουμε τους τρόπους που εκδηλώνονται και δρουν. Λέμε «αυτός έπραξε τολμηρά, ύπουλα, αυθόρμητα», χωρίς να μπορούμε πάντα να ανιχνεύσουμε τα κίνητρά του ή τις μύχιες επιθυμίες του. Αυτή η σύνθετη και συχνά ανεξιχνίαστη συμπεριφορά επιτρέπει στον σκηνοθέτη, τον ηθοποιό, αλλά και τον κριτικό να προσεγγίζουν ένα θεατρικό πρόσωπο και να το ερμηνεύουν διαφορετικά. Καθένας να εικάζει για τις μύχιες περιοχές που καθορίζουν μιαν απόφαση. Εχουμε χαρεί διαφορετικές, συχνά αντιφατικές μεταξύ τους, ερμηνείες του Αμλετ, της Λαίδης Μάκβεθ, του Ιάγου. Σε μια μάλιστα προσέγγιση από έλληνα σκηνοθέτη, τον Εύη Γαβριηλίδη, του Ιάγου πειστήκαμε για το «δίκαιό» του και τα κίνητρά του, ενώ αλλοιώθηκαν και τα πάγια έως τότε χαρακτηριστικά του χαρακτήρα του Οθέλλου. Ο Σπύρος Ευαγγελάτος ανέτρεψε τη σκηνική περσόνα του Χάση, έτσι ώστε, από πρότυπο φάρσας, θριάμβευσε ως χαρακτήρας πολυσύνθετος. Ο μεγαλοφυής Μπρεχτ μεγαλούργησε σε πολλά, αλλά με το διπλό προσωπείο γυναίκα – άντρας της Σεν Τε και του Σουί Τα στο έργο του «Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν» κατόρθωσε να βεβαιώσει την ψυχολογία πως τα φύλα είναι κοινωνικές κατασκευές.

Πέρα, όμως, από τις Μορφές και τους Χαρακτήρες, το θέατρο, όπως και η ζωή, διαθέτει και μια τεράστια γκάμα από Τύπους. Ο τύπος είναι προθάλαμος του χαρακτήρα, αλλά χωρίς την πολυμορφία του. Ο τύπος δανείζεται από τον χαρακτήρα το πιο αναγνωρίσιμο, το πιο επιδραστικό, το πιο προκλητικό ή ευγενές γνώρισμά του και χτίζει μια μονοσήμαντη παρουσία. Ο δειλός, ο φοβιτσιάρης, ο πανικόβλητος, γνωρίσματα ενός ανθρώπου που δεν μπορούμε να διαγνώσουμε τα αυθεντικά του αισθήματα. Γι΄ αυτό συνήθως από τέτοιους κρυψίνοες τύπους γίνονται και τα χειρότερα.

Το θέατρο, από τον Αριστοφάνη έως τον Μαριβό και τον Ψαθά, είναι στοιχειωμένο με τύπους αγαθούς, ύπουλους, αφελείς, κομπογιαννίτες, προδότες, αγαθιάρηδες, χολερικούς, χαζοχαρούμενους και λαμόγια. Το νεοελληνικό θέατρο είναι πάμπλουτο από τύπους, από την Επιθεώρηση έως τον Αντώνιο Μάτεση και τον Παύλο Μάτεσι!