Η ιστορική σημασία της Διακήρυξης Σουμάν

Οταν ο Βίκτωρ Ουγκό μιλούσε για τις καταστροφικές συνέπειες των αλλεπάλληλων ευρωπαϊκών πολεμικών συγκρούσεων εννοούσε την αναγκαιότητα της Ενωμένης Ευρώπης. Μιας Ευρώπης όπου «…δεν θα υπήρχαν σύνορα, ούτε τελωνοφύλακες, ούτε δασμοί και οι συναλλαγές θα ήταν ελεύθερες…», μιας Ευρώπης με «…ένα κοινό νόμισμα, σε δυο μορφές, μεταλλική και χάρτινη, που θα είχε για στήριγμά του το κεφάλαιο “Ευρώπη” και για κινητήριο δύναμή του την ελεύθερη εργασία διακοσίων εκατομμυρίων ανθρώπων…», μιας Ευρώπης όπου η αδελφοσύνη θα γεννούσε την αλληλεγγύη, το κέρδος όλων θα ήταν η περιουσία του καθενός, η εργασία του καθενός η εγγύηση όλων».

Αραγε το πολιτικό σχέδιο του Βίκτωρος Ουγκό είχαν στον νου τους τόσο ο Αλτιέρο Σπινέλι όσο και ο Ζαν Μονέ και άλλοι φωτισμένοι πολιτικοί και τεχνοκράτες που εργάστηκαν ώστε μέσα από τις στάχτες του πολέμου να προκύψει μια καινοτόμος θεσμική πρόταση (στην οποία όμως δεν ανταποκρίθηκε το Ηνωμένο Βασίλειο), προϊόν των εργασιών της ομάδας που εργάστηκε γύρω από τον επιθεωρητή σχεδιασμού της γαλλικής κυβέρνησης, τον Ζαν Μονέ;

Η ιδέα ήταν να τεθούν υπό μια κοινή αρχή η παραγωγή και η διαχείριση του άνθρακα και του χάλυβα, απαραίτητων πόρων για την ανάπτυξη των βιομηχανιών.

Την ιστορική πρόταση του Ζαν Μονέ ανέλαβε να προωθήσει πολιτικά ο Ρομπέρ Σουμάν, ο υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας. Εξι κράτη (Γαλλία, Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, Βέλγιο, Ιταλία, Ολλανδία και Λουξεμβούργο) αποδέχτηκαν το σχέδιο μιας «λειτουργικής» κοινότητας «υπερεθνικού» χαρακτήρα.

Στις 9 Μαΐου 1950 (έκτοτε Ημέρα της Ευρώπης), ο Ρομπέρ Σουμάν θα παρουσιάσει αυτή τη θεσμική καινοτομία με την ιστορική δήλωσή του, η οποία υπογράμμιζε ότι, «η παγκόσμια ειρήνη δεν μπορεί να διατηρηθεί αν δεν αναληφθούν δημιουργικές προσπάθειες ανάλογες των κινδύνων που την απειλούν. Η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί διά μιας, ούτε σε ένα συνολικό οικοδόμημα: θα διαμορφωθεί μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα που θα δημιουργήσουν πρώτα μια πραγματική αλληλεγγύη. Η από κοινού διαχείριση της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα… θα αλλάξει το πεπρωμένο αυτών των περιοχών που επί μακρόν ασχολούνταν με την κατασκευή όπλων για πολέμους των οποίων υπήρξαν σχεδόν μονίμως τα θύματα».

Στη λογική της Δήλωσης Σουμάν της 9ης Μαΐου 1950, τα έξι κράτη που συμφώνησαν, θα υπογράψουν έναν χρόνο αργότερα στο Παρίσι στις 18 Απριλίου του 1951 τη Συνθήκη που θα ιδρύσει την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ανθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ), με στόχο «να υποκαταστήσουν τους προαιώνιους ανταγωνισμούς με τη συγχώνευση των ουσιαστικών συμφερόντων τους… και να θέσουν τις βάσεις θεσμών ικανών να κατευθύνουν ένα πεπρωμένο που εις το εξής θα είναι κοινό».

Σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, η ευρωπαϊκή ενοποίηση σηματοδοτεί πρωτίστως την ειρήνη και την αλληλεγγύη. Αν θέλουμε να λειτουργήσουμε ως πρότυπο και, κυρίως, αν θέλουμε να είμαστε αξιόπιστοι, πρέπει όπως κάναμε και με τη διαχείριση της κρίσης της πανδημίας, να δείξουμε και σήμερα στους ευρωπαίους πολίτες της Ουκρανίας ότι εφαρμόζουμε στην Ευρώπη αυτό που διακηρύττουμε διεθνώς, δηλαδή την αλληλεγγύη. Με την αλληλεγγύη θα συμβάλουμε και στη διαχείριση του τραύματος του πολέμου στην Ουκρανία. Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι αυτή που θα παίξει καθοριστικό ρόλο στη μεταπολεμική συμφιλίωση Ουκρανών και Ρώσων, γιατί η ίδια χτίστηκε πάνω στις στάχτες και την καταστροφή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και στη συμφιλίωση Γάλλων και Γερμανών.

Το στοίχημα είναι δύσκολο, όμως πρέπει να συνεχίσουμε στον δρόμο του σχεδίου Μονέ και της Διακήρυξης Σουμάν της 9ης Μαΐου, γιατί η ευρωπαϊκή ενοποιητική διαδικασία σημαίνει ένα πρότυπο ανάπτυξης μοναδικό στον κόσμο, που συνδυάζει πολιτικές αλληλεγγύης με αντικειμενικό σκοπό μια ανάπτυξη που πρέπει να συμμεριζόμαστε όλοι.

Η ΕΕ πρέπει να εξοπλιστεί με την απαραίτητη κυριαρχία και αλληλεγγύη. Για να καθορίζει η ίδια το μέλλον της χρειάζεται περισσότερη κυριαρχία. Προς αυτή την κατεύθυνση είναι προφανής η ανάγκη για ένα πιο λειτουργικό σύστημα που θα οδηγήσει στην εμβάθυνση και ολοκλήρωση της ενοποιητικής διαδικασίας που θα στηρίζεται σε περισσότερες κοινές πολιτικές. Τον βασικό άξονα των θεσμικών πρωτοβουλιών θα συμπληρώνει ένα σχέδιο διαφοροποιημένης ολοκλήρωσης που θα οδηγήσει σε μια νέα αλληλεγγύη, όπου η σύγκλιση των συμφερόντων σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα συμπληρώνει και δεν θα ακυρώνει το εθνικό συμφέρον.

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αν. καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, πρόεδρος στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Από τις εκδόσεις Παπαζήση κυκλοφορεί το βιβλίου του: Η «δύσκολη» Ευρώπη. Σε αναζήτηση της νέας Ευρωπαϊκής Αλληλεγγύης.