Πιο επικίνδυνος είναι ο δεξιός λαϊκισμός

Πράγματι, όλες οι έρευνες δείχνουν μια επιδείνωση της ποιότητας των δημοκρατιών τα τελευταία 10 με 20 χρόνια. Δημοκρατίες μάλιστα που έμοιαζαν σταθερές, όπως είναι η Βραζιλία, η Ινδία και οι Ηνωμένες Πολιτείες, σήμερα απειλούνται. Και ο βασικότερος λόγος είναι η αλλαγή του διεθνούς περιβάλλοντος αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο, λέει στην «El Paίs» ο αμερικανός καθηγητής του Χάρβαρντ Ντάνιελ Ζίμπλατ που έγραψε  το 2018 μαζί με τον Στιβ Λεβίτσκι το βιβλίο «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο). Βασικά στοιχεία αυτής της αλλαγής είναι η αυξανόμενη επιθετικότητα της Ρωσίας, ο τρόπος με τον οποίο η Κίνα παρουσιάζεται ως ένα εναλλακτικό πρότυπο και τα προβλήματα των Ηνωμένων Πολιτειών. Το σίγουρο είναι πως μια χώρα μπορεί ευκολότερα να είναι σήμερα αυταρχική σε σχέση με 10 ή 15 χρόνια πριν.

Εκτός από τους εξωτερικούς παράγοντες, όμως, σημαντικό ρόλο παίζει και η διαχείριση των προβλημάτων από τα οποία υποφέρουν οι κοινωνίες. «Πιστεύω πως υπάρχουν δύο κατηγορίες προβλημάτων που τροφοδοτούν τους δημαγωγούς και τους λαϊκιστές με χρήσιμες πρώτες ύλες. Η μία είναι οι οικονομικοί παράγοντες, που συνδέονται με την ανισότητα, τη μείωση της κοινωνικής κινητικότητας. Η άλλη έχει να κάνει με τον μετασχηματισμό των κοινωνιών μας από δημογραφική άποψη, τη μετανάστευση. Οι κοινωνίες αλλάζουν, αυτό τρομάζει κάποιους, και τροφοδοτεί τους δημαγωγούς. Αν μια δημοκρατία δεν εκπληρώνει τις οικονομικές της υποσχέσεις, είναι ευάλωτη σε τέτοιες επιθέσεις».

Σε διαδικτυακή συζήτηση που είχε με τον Ζίμπλατ τον Μάιο του 2021, με αφορμή τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, ο Κυριάκος Μητσοτάκης εξέφρασε την πεποίθησή του πως «ο λαϊκισμός μπορεί να ηττηθεί, όπως συνέβη στις εκλογές του Ιουλίου του 2019». Είναι σαφές ότι ο έλληνας πρωθυπουργός θεωρεί πως ο λαϊκισμός μπορεί να έχει μόνο αριστερό πρόσημο. Για τον αμερικανό διανοητή όμως, οι απειλές προς τη δημοκρατία προέρχονται τόσο από τα δεξιά όσο και από τα αριστερά. «Είχαμε τον Τσάβες στη Βενεζουέλα, έχουμε τον Ορμπαν στην Ουγγαρία», λέει στην ισπανική εφημερίδα. «Παρά ταύτα, τόσο στη δυτική Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ, η απειλή είναι ασύμμετρη και προέρχεται κυρίως από τη Δεξιά. Δεν πιστεύω ότι η απειλή της Αριστεράς είναι σοβαρή. Μιλώντας για την Αμερική, ο κόσμος συχνά εξισώνει την κουλτούρα woke της Αριστεράς με τους δημαγωγούς πολιτικούς της Δεξιάς. Πιστεύω ότι οι απειλές δεν είναι ίδιες. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πρώτη μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο, με επιθέσεις στην ελευθερία της έκφρασης κ.λπ. Ομως το μέγεθος της απειλής είναι διαφορετικό. Και θεωρώ ότι οι απειλές από τη Δεξιά είναι πολύ πιο σοβαρές».

Και αυτό βέβαια έχει σχέση με το ότι ο κίνδυνος που ήρθε στην επιφάνεια όταν έγινε η επίθεση στο Καπιτώλιο, τον Ιανουάριο του 2021, δεν έχει εξαφανιστεί. Πολλά ηγετικά στελέχη του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο Τζο Μπάιντεν έκλεψε τη νίκη. Και όλα δείχνουν ότι ο Ντόναλντ Τραμπ θα διεκδικήσει εκ νέου την προεδρία απέναντι, ξανά, στον σημερινό πρόεδρο. Η Αμερική θα περάσει λοιπόν δύσκολες μέρες.

Πώς εξηγείται όμως η απήχηση που έχουν οι λαϊκιστές, ιδιαίτερα στα λαϊκά στρώματα; «Ο κόσμος δεν έχει ανάγκη από προφήτες, αλλά από ψευδοπροφήτες», τονίζει στην «El Paίs» o πολυμεταφρασμένος και στην Ελλάδα (εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) ούγγρος διανοητής Λάσλο Κρασναχορκάι. Στη μια πλευρά βρίσκονται άνθρωποι που συχνά προέρχονται από τα ίδια αυτά λαϊκά στρώματα και έχουν αποκτήσει δύναμη και πλούτο. Στην άλλη πλευρά βρίσκονται οι καταπιεσμένοι σε όλα τα καθεστώτα που αρνούνται να δεχθούν την αλήθεια. Η εξέγερσή τους είναι άναρχη λόγω της αδυναμίας τους, το μόνο που θέλουν είναι να καταστρέψουν αυτό που υπάρχει».

Ισχύει πάντα λοιπόν αυτό που γράφει ο Ντοστογιέφσκι στον Μέγα Ιεροεξεταστή; «Ο Ντοστογιέφσκι ήξερε πολύ καλά πώς έχουν τα πράγματα, η γνώση του για τον άνθρωπο ήταν πολύ βαθιά, η θρησκευτική του λαχτάρα όμως τον ωθούσε να αναζητεί τη σωτηρία, έβλεπε τους περιθωριοποιημένους και τους ταπεινωμένους ως θυσιαστήριους αμνούς».

Σταδιακή, σχεδόν ανεπαίσθητη

Στο «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες», οι δύο συγγραφείς επισημαίνουν ότι η διάβρωση των θεσμών είναι συχνά σταδιακή, σχεδόν ανεπαίσθητη, και εξελίσσεται χωρίς να προκαλεί αντιδράσεις. Συμβαίνει άραγε αυτό στο Ισραήλ; «Υπάρχουν δύο κλειδιά για να καταλάβουμε την περίπτωση του Ισραήλ», απαντάει ο Ντάνιελ Ζίμπλατ. «Το ένα είναι ότι υπάρχουν πλέον εμπειρίες και από άλλες χώρες, οπότε ο κόσμος καταλαβαίνει ευκολότερα τι συμβαίνει. Το άλλο είναι η επιτυχής αντίδραση της κοινωνίας των πολιτών. Υπήρξε μια συμμαχία ανάμεσα σε όλους τους τομείς της ισραηλινής κοινωνίας, τις επιχειρήσεις, τους φοιτητές και τους πολίτες, και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Μια αδύναμη κοινωνία των πολιτών και μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση αποτελούν μεγάλο πρόβλημα. Η πρόκληση πάντα είναι να γίνεται αντιληπτό ότι μια απειλή μπορεί να είναι σοβαρότερη από τις επιμέρους διαφωνίες, οπότε χρειάζεται μια ενωμένη απάντηση».