Εργα τέχνης μέσα από τη νεκρή γη

Αν η Ιστορία των Πολέμων από τον 19ο αι. και εξής γραφόταν μόνο μέσα από έργα τέχνης, μια περιήγηση στον τρίτο όροφο του ημιτελούς Καστέλο ντι Ρίβολι στο Τορίνο, του εντυπωσιακού μνημείου παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO που στεγάζει το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της ιταλικής αυτής πόλης, θα μπορούσε να αποτελεί πιθανόν μια συνοπτική εκδοχή της. Κι αυτό διότι στο υψηλότερο σημείο της άλλοτε κατοικίας του βασιλικού οίκου της Σαβοΐας φιλοξενείται μια πλούσια και προσεκτικά επιμελημένη περιοδική έκθεση υπό τον τίτλο «Καλλιτέχνες σε καιρό πολέμου». «Στόχος της έκθεσης είναι να ανοίξει μια συζήτηση για τον πόλεμο που να εκτείνεται πέρα από την πολιτική και οικονομική του διάσταση. Μας ενδιαφέρει να τον εξετάσουμε μέσα από μια οπτική που να περιλαμβάνει την τέχνη και τη φιλοσοφία. Και σίγουρα δεν εξαντλούμε το θέμα. Δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Αντιθέτως στεκόμαστε σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις τις οποίες επιχειρούμε να δούμε εις βάθος», δίνει το στίγμα της διοργάνωσης η διευθύντρια του μουσείου, διεθνώς καταξιωμένη επιμελήτρια που διετέλεσε και καλλιτεχνική διευθύντρια της Documenta 13, και συνεπιμελήτρια της παρούσας έκθεσης (μαζί με τη Μαριάνα Βετσέλιο) Κάρολιν Κριστόφ-Μπακάρτζιεφ. Διευκρινίζει δε ότι η σύλληψη της ιδέας προηγήθηκε του πρόσφατου πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας.

Και μπορεί εκ πρώτης όψεως – και όχι άδικα – την προσοχή του εν δυνάμει επισκέπτη να προσελκύει η περιέργεια να εντοπίσει τους διαφορετικούς τρόπους που το αποτύπωμα ενός πολέμου βρίσκει την έκφρασή του ανά εποχή μέσα από τον χρωστήρα κορυφαίων δημιουργών: είτε πρόκειται για την ωμότητα του Φρανθίσκο Γκόγια με αφορμή τον ισπανικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, είτε τις αποδομημένες μορφές του Πάμπλο Πικάσο ελέω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ή τη σουρεαλιστική ματιά του Σαλβαντόρ Νταλί πάνω στον ισπανικό Εμφύλιο. Οταν όμως φτάσει ως το μουσείο και αρχίσει να περιηγείται ανάμεσα στα 140 και πλέον έργα που συνθέτουν την έκθεση, τότε θα ανακαλύψει πολλές και ενδιαφέρουσες ιστορίες ανθρώπων και καταστάσεων που «γέννησαν» όσα φιλοξενούνται στους επτά χώρους, μερικές από τις οποίες ξεχωρίσαμε παρακάτω.

Από τις φωτογραφίες της Ντόρα Μάαρ όταν ο Πικάσο φιλοτεχνούσε την «Γκερνίκα» ως την εγκατάσταση του Ουκρανού Νικίτα Καντάν που έχει δημιουργήσει ένα διώροφο καταφύγιο, το πάνω μέρος του οποίου αποτελείται από βιβλία που έχουν χάσει τον αρχικό τους ρόλο και έχουν μετατραπεί σε μέσο προστασίας των κατοίκων από μια ενδεχόμενη έκρηξη των τζαμιών και το κάτω, που παραπέμπει σε έναν υγρό μαύρο τάφο. Και από τις φωτογραφίες της μαθήτριας του Μαν Ρέι, Λι Μίλερ, μέσα στην μπανιέρα του Χίτλερ έως τα σχέδια που απεικονίζουν σκηνές της καθημερινότητας όπως τα αποτύπωναν βιετναμέζοι καλλιτέχνες εν καιρώ πολέμου στην εγκατάσταση του Ντιν Κ. Λε, όσες και αν είναι οι εκδοχές του πολέμου η θέση του προσωκρατικού Ηράκλειτου είναι παρούσα όχι ως αξίωμα αλλά ως ερώτημα: «Πόλεμος πάντων μεν πατήρ εστι»;

Αναζητήσαμε τις ιστορίες πίσω από τέσσερα εκθέματα.

Αλμπέρτο Μπούρι

Από τον πόλεμο στην τέχνη

Ενας γιατρός που μετά την εμπειρία του στη Βόρεια Αφρική ως μέλος του ιταλικού στρατού δήλωσε πως εγκαταλείπει την ιατρική για χάρη της τέχνης. Ενα στρατόπεδο συγκέντρωσης αιχμαλώτων στο Τέξας «γέννησε» έναν από τους κορυφαίους ιταλούς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, του οποίου η έρευνα νέων υλικών έφερε επανάσταση στην εικαστική γλώσσα της μεταπολεμικής περιόδου. Και το πρώτο του έργο το οποίο ταχυδρόμησε από το Χέρεφορντ στη γενέτειρα του, Τσιτά ντι Καστέλο, όπως μαρτυρούν τα στοιχεία που ο ίδιος έχει γράψει στην πίσω πλευρά του τελαρωμένου καμβά του. Ο λόγος για τον Αλμπέρτο Μπούρι, τον οποίο οι περισσότεροι γνωρίζουμε από τους Σάκους του – τσουβάλια από γιούτα σκισμένα και ραμμένα ξανά που μοιάζουν (όπως και τα δύο παρόντα στην έκθεση) να βρίσκονται σε έναν ιδιότυπο διάλογο με τους σκισμένους καμβάδες του έτερου σπουδαίου Ιταλού Λούτσιο Φοντάνα. Η θέση του στην έκθεση αδιαμφισβήτητη όχι μόνο για την καλλιτεχνική του αξία, αλλά και επειδή ο πόλεμος τον ώθησε να ασχοληθεί με την τέχνη.

Ραχρό Ομαρζάντ

Εξοδος από το Αφγανιστάν

Ζωγραφική που «μυρίζει» μπαρούτι σε άσπρο μαύρο. Αυτό ακριβώς έκανε ο αφγανός εικαστικός, ιδρυτής του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης και μιας σχολής τεχνών για γυναίκες, στην Καμπούλ, Ραχρό Ομαρζάντ. Εφτασε πολλές φορές στο αεροδρόμιο το καλοκαίρι του 2021 οπότε και επέστρεψαν οι Ταλιμπάν στην εξουσία, χωρίς να καταφέρει να επιβιβαστεί σε κάποιο αεροπλάνο. Τελικά τα κατάφερε λίγο αργότερα με τη βοήθεια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Καστέλο Ντι Ρίβολι και της ιταλικής κυβέρνησης. Και όταν κλήθηκε να συμβάλει στη συγκεκριμένη έκθεση ζήτησε να ανατινάξει με δυναμίτη το χρώμα πάνω στον καμβά. Η στρατιωτική βάση του Πιεμόντε επιστράτευσε τους πυροτεχνουργούς της, έφτιαξε μια ειδική κατασκευή όπου τοποθετήθηκαν στο εσωτερικό της από έξι καμβάδες σε δύο φάσεις. Και το αποτέλεσμα εκτίθεται στην αίθουσα 38 υπό τον τίτλο «Κάθε τίγρης χρειάζεται ένα άλογο» με τα ασπρόμαυρα έργα να παραπέμπουν στις εκρήξεις, τους νεκρούς, τις συνεχείς αλλαγές εξουσίας, τον εξτρεμισμό και το ολοένα αυξανόμενο κλίμα πολέμου και βίας, που επικρατεί στο Αφγανιστάν.

Αντον Ζόραν Μούζιτς

Στην κόλαση του Νταχάου

Τη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης δεν την αποτύπωσε απλώς στο χαρτί του ο σλοβένος καλλιτέχνης Αντον Ζόραν Μούζιτς, αλλά τη βίωσε. Αιτία δεν ήταν η καταγωγή του, αλλά η άρνησή του να καταταγεί στα SS όταν ζούσε στο Βένετο, με αποτέλεσμα να καταλήξει στο Νταχάου τον Νοέμβριο του 1944 έως τον Απρίλιο του 1945. Εκεί πάνω σε χαρτιά που κατάφερνε να κρύβει ζωγράφισε σορούς νεκρών σωμάτων και πτώματα που μοιάζουν να ουρλιάζουν, αν και ορισμένα υπάρχει η πεποίθηση ότι φιλοτεχνήθηκαν μετά την απελευθέρωσή του, καθώς δεν φαίνεται να έχουν διπλωθεί, ενώ σε ορισμένες σορούς διακρίνονται και τα καρτελάκια αναγνώρισης. Σε κάθε περίπτωση η παρουσίαση 13 από τα 80 σχέδια της σειράς «Δεν είμαστε τελευταίοι» είναι μια σπάνια συγκυρία πόσω δε μάλλον που «συνομιλούν» με το έργο του Φρανθίσκο Γκόγια «Καταστροφές του πολέμου», το οποίο ο Μούζιτς είχε μελετήσει τη δεκαετία του 1930.

Μπράχα Ετιγκερ

Ηρωίδα στον Πόλεμο των Εξι Ημερών

Είναι η μοναδική γυναίκα – ηρωίδα πολέμου που έχει κατακτήσει μια θέση στο παγκόσμιο εικαστικό (και όχι μόνο, αφού είναι γνωστή και ως ακτιβίστρια στον χώρο του φεμινισμού και ως ψυχαναλύτρια) στερέωμα. Ηταν 19 ετών η Μπράχα Ετιγκερ όταν ενώ υπηρετούσε στον ισραηλινό στρατό ξέσπασε ο Πόλεμος των Εξι Ημερών. Τρεις μήνες μετά το τέλος του πολέμου, απουσία ανώτερου αξιωματικού, πήρε την πρωτοβουλία να οργανώσει μια μεγάλη επιχείρηση διάσωσης από αέρος 152 νεαρών στρατιωτών του πολεμικού ναυτικού καθώς το πλοίο τους ναυαγούσε. Και ενώ η επιχείρηση ήταν σε εξέλιξη η ίδια τραυματίστηκε όταν ένα ελικόπτερο πήρε φωτιά και κατέπεσε προς το μέρος της. Οταν συνήλθε έπασχε από μερική αμνησία και μετά από αρκετά χρόνια ψυχανάλυσης κατάφερε να ανακαλέσει κάποια από τα γεγονότα, που έχουν τεκμηριωθεί ωστόσο από μαρτυρίες συναδέλφων της. Ντεμπούτο στην έκθεση κάνει το ανεικονικό της έργο «Μέδουσα – Ραχήλ – Πιετά». Πρόκειται για έναν αινιγματικό καμβά που επιχειρεί να διερευνήσει το ανεξιχνίαστο μυστήριο του πολέμου και ο οποίος για να ολοκληρωθεί χρειάστηκε μία πενταετία, καθώς ζωγραφίζει με πινέλο που έχει μόνο μία τρίχα.

info

Η έκθεση «Καλλιτέχνες σε καιρό πολέμου» στο Καστέλο ντι Ρίβολι του Τορίνο διαρκεί έως τις 19 Νοεμβρίου. Περισσότερα στο https://www.castellodirivoli.org/