Σε αναζήτηση συνετού ρεαλισμού

Πόσο άλλαξε ο κόσμος από το 1945 μέχρι σήμερα;

Ενας πόλεμος αλλάζει τα πάντα. Πόσω μάλλον ένας Παγκόσμιος Πόλεμος. Αλλά και ο Ψυχρός Πόλεμος που ακολούθησε μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, δημιούργησε ένα νέο παγκόσμιο γεωπολιτικό τοπίο. Ετσι και ο πόλεμος στην Ουκρανία αλλάζει το γεωπολιτικό τοπίο. Ο κόσμος που γνωρίζαμε δεν υπάρχει πλέον. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη πολεμική σύγκρουση στην Ευρώπη μετά το 1945. Εχουμε έναν πόλεμο γεωγραφικά περιορισμένο, όμως στην πραγματικότητα έχει χαρακτηριστικά παγκοσμίου πολέμου. Η Ευρώπη σήμερα, χωρίς να κάνει πόλεμο, πρέπει να αντιμετωπίσει αυτό το αποκρουστικό και βάρβαρο εγχείρημα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.

Σήμερα, σε έναν κόσμο πολυπολικό, καλούμαστε να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια της ισχύος. Ο καθηγητής Τζόζεφ Νάι, ίσως ο σημαντικότερος σήμερα μελετητής της έννοιας της ισχύος στη διεθνή πολιτική, έβαλε στην ακαδημαϊκή συζήτηση τις έννοιες της ήπιας και σκληρής ισχύος. Είναι άραγε αυτές χρήσιμα εργαλεία για να φτάσουμε σε έναν «έντιμο» συμβιβασμό της ισχύος με τη δικαιοσύνη; Η έννοια της ισχύος δεν ορίζεται μόνο με στρατιωτικά μέσα αλλά και οικονομικά. Η Ευρωπαϊκή Ενωση, που είναι πρωταγωνιστής στο οικονομικό και εμπορικό επίπεδο αυτού του πολυπολικού κόσμου, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ήπιας ισχύος η οποία ενηλικιώνεται γεωπολιτικά με αυτόν τον πόλεμο και αποκτά πλέον και χαρακτηριστικά σκληρής ισχύος όπως αυτή εκφράζεται με στρατιωτικά μέσα. Σήμερα, η έννοια της ισχύος, αν και σε μεγάλο βαθμό ακαθόριστη, παραμένει στο κέντρο του διεθνούς θεάτρου και των διεθνών σχέσεων.

Οι διεθνείς σχέσεις ως αυτόνομη επιστήμη εμφανίστηκαν στις ΗΠΑ μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και αναπτύχθηκαν στη συνέχεια με εντυπωσιακό τρόπο από το 1945 και μετά.

Προφανής στόχος μιας μεθοδικής μελέτης των Διεθνών Σχέσεων είναι να συνενώσουμε τις εσωτερικές μεταβλητές, τις εξωτερικές μεταβλητές και όλες γενικά τις λειτουργίες του διεθνούς συστήματος. Από την αρχή μέχρι το τέλος μιας τέτοιας μελέτης κάνουμε την υπόθεση πως υπάρχει μιας θεμελιώδης αλληλεπίδραση σε ολόκληρο το φάσμα της πολιτικής, είτε εσωτερική είναι αυτή είτε είναι διεθνής, υπογράμμιζε ο καθηγητής Θεόδωρος Κουλουμπής στο βιβλίο του «Διεθνείς Σχέσεις. Ισχύς και Δικαιοσύνη» (εκδ. Παπαζήση) που αποτέλεσε για πολλά χρόνια στην ελληνική βιβλιογραφία το κορυφαίο εγχειρίδιο εισαγωγής στη μελέτη των Διεθνών Σχέσεων.

Ο Θεόδωρος Κουλουμπής που έφυγε ακριβώς πριν από έναν χρόνο στις 27 Απριλίου του 2022, με το έργο του, έφερε ουσιαστικά τις Διεθνείς Σχέσεις στην Ελλάδα. Ευγενής, μετριοπαθής και χωρίς διδακτισμό, με εύστοχο τρόπο και εύληπτο λόγο μας εξηγούσε τις εξελίξεις του συστήματος των διακρατικών και διεθνών σχέσεων με έμφαση στην μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο εποχή. Μας παρουσίασε τις ιστορικές καταβολές, τις εναλλακτικές θεωρητικές προσεγγίσεις, και τις επιλογές των ηγεσιών μεγάλων δυνάμεων και μικρότερων κρατών στις προσπάθειές τους να μεγιστοποιήσουν τα συμφέροντά τους.

Η ενοποιητική ουσία των αναλύσεών του βρισκόταν στην έννοια της πολιτικής. Οπως έγραφε, «η πολιτική συνδέει τις υποθέσεις των ανθρώπων που δρουν ως άτομα, ομάδες, κράτη, συμμαχίες, αυτοκρατορίες, διεθνείς οργανισμοί, και επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν την ατομική και συλλογική τους ασφάλεια». Μιλούσε για ένα ανεπαρκές διεθνές σύστημα που στηρίζεται στην εύθραυστη βάση της απειλής του πολέμου και πίστευε στην ανάγκη μιας καλά οργανωμένης παγκόσμιας κοινότητας, η οποία θα είναι απαλλαγμένη από τις μάστιγες της μισαλλοδοξίας, του πολέμου και της φτώχειας.

Η καρδιά μου, έλεγε, είναι με τους οπαδούς του ιδεαλισμού, αλλά μιλούσε πάντα με τον δικό του τρόπο, του «συνετού ρεαλιστή».

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αν. καθηγητής Διεθνών Σχέσεων, πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.