«Υδάτινα σώματα, σαν ανθρώπινα σώματα»

Υδρογόνο₂ Οξυγόνο: δηλαδή, νερό. Πρόκειται για το μοναδικό ελεύθερο στη φύση σώμα (εκτός του υδραργύρου) που παραμένει υγρό σε κανονικές συνθήκες θερμοκρασίας και πίεσης και λόγω της δομής του το μόριο του νερού είναι πολύ αντικομφορμιστικό. Σε αυτήν την υδάτινη ελευθερία στήριξαν οι δύο έλληνες αρχιτέκτονες την πρόταση συμμετοχής τους στη φετινή Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας. Η εμβληματική επιμελήτρια Λέσλεϊ Λόκο, η οποία έδωσε τον γενικό τίτλο «The Laboratory of the future» (Το εργαστήριο του μέλλοντος), εξήγησε στην παρουσίασή της ότι βασικός θεματικός άξονας της διοργάνωσης θα είναι η αποαποικιοποίηση.

Ο Κωστής Πανηγύρης, καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και ο Ανδρέας Νικολοβγένης, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, αναζήτησαν στα δημόσια έργα νερού το μέλλον του συλλογικού βίου, το οποίο διερευνά η διεθνής έκθεση αρχιτεκτονικής.

Στον χώρο συνάντησής μας μία αιωρούμενη μακέτα από πλεξιγκλάς έριχνε τη σκιά της στο δάπεδο σχηματίζοντας ένα παράξενο σώμα που άνοιξε μία συζήτηση, επίκαιρη όσο ποτέ:

Η ελληνική αρχιτεκτονική συμμετοχή στην Μπιενάλε της Βενετίας έχει τίτλο «Υδάτινα Σώματα», δηλαδή;

Ανδρέας Νικολοβγένης: Τα Υδάτινα Σώματα είναι οι τεχνητές λίμνες και οι λιμνοδεξαμενές της χώρας, οι οποίες σχηματίστηκαν για τρεις λόγους: για την ύδρευση, την άρδευση και την ενέργεια. Η έναρξη αυτού του μεγάλου προγράμματος ξεκινά το 1929 με την τεχνητή λίμνη του Μαραθώνα για την ύδρευση της Αθήνας, συνεχίζεται με μεγάλη ένταση τη δεκαετία του 1950, αλλά και του 1990 με το πρόγραμμα του υπουργείου Γεωργίας για την άρδευση. Επίσης το 50% των λιμνών σε αριθμούς δημιουργήθηκαν μετά το 2000 με ευρωπαϊκούς πόρους από τους οποίους έγιναν υποδομές για τη συγκράτηση του νερού.

Πώς σχηματίζονται αυτά τα σώματα;

Α.Ν.: Κυρίως από φράγματα. Κατασκευάζεται ένα φράγμα το οποίο διακόπτει τη ροή ενός ποταμού ή ενός χειμάρρου και δημιουργεί ένα υδάτινο σώμα. Ή μπορεί να σχηματίζεται θωρακίζοντας μια περιοχής της γης, η οποία είναι μια φυσική λεκάνη και στεγανοποιείται ώστε να συγκεντρώνεται το νερό από τις βροχές.

Πώς συνδέετε το αφήγημά σας με την Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής;

Κωστής Πανηγύρης: Για εμάς είναι κατασκευές. Με την έννοια ότι το τοπίο δεν είναι πια ένας αθώος, θεόκτιστος, φυσικός χώρος. Στην Ελλάδα το έδαφος έχει πάνω του το άθροισμα από ανθρώπινες ενέργειες, δημιουργικές και καταστροφικές. Τα φράγματα – λιμενοδεξαμενές είναι ένας από τους μεγάλους δημόσιους, συλλογικούς μετασχηματισμούς αυτού του εδάφους που εμείς τα βλέπουμε ως αρχιτεκτονική. Με την έννοια της αρχιτεκτονικής που προηγείται από αυτό που σήμερα νοείται ως αρχιτεκτονική – «η βιλίτσα» στη Μύκονο. Επανερχόμαστε στη μεγάλη δημόσια αρχιτεκτονική, η οποία μάλιστα μπορεί να μιλήσει για τα καινούργια τοπία στα οποία αναφέρεται η επικαιρότητα. Είναι η ύπαιθρος, η εξοχή, το countryside για το οποίο μιλάει ο Ρεμ Κούλχαας. Είναι αυτός ο χώρος στον οποίο η αρχιτεκτονική, οι ανθρώπινες πρακτικές, η οικονομία είναι εντελώς αλληλένδετες. Δεν είναι δηλαδή φόρμα – πρόγραμμα στο οικόπεδο. Είναι η αρχιτεκτονική της Ανθρωποκαίνου που μας λέει ότι ο πλανήτης ως ο χώρος όπου κατοικούμε δεν είναι πια αποτέλεσμα κάποιων φυσικών βιολογικών μετασχηματισμών, αλλά ότι στον μετασχηματισμό συμμετέχει με πάρα πολύ μεγάλη δύναμη η ανθρώπινη δραστηριότητα.

Α.Ν.: Καθώς οδηγείς με το αυτοκίνητό σου, στρίβεις και βλέπεις μια λίμνη. Ή όταν πετάς με αεροπλάνο βλέπεις αυτό το συνεχές ορεινό ανάγλυφο που είναι διάστικτο από οικισμούς και ξαφνικά μπορεί να δεις αυτές τις οριζόντιες επιφάνειες. Αρα με κάποιον τρόπο αυτά τα έργα πολιτικού μηχανικού, αυτή η παρεμβολή οριζόντιων επιφανειών στο ορεινό ανάγλυφο, έχουν ένα αποτέλεσμα άκρως ενδιαφέρον, συντελώντας στη διαμόρφωση και αλλαγή του τοπίου. Εξάλλου, εξοχή πλέον δεν είναι το διαφορετικό από την πόλη ή αυτό που η πόλη το απομαστεύει για τις ανάγκες της. Η πόλη και η εξοχή περίπου είναι ένα. Υπό την έννοια αυτή μπορεί να πει κανείς ότι τα τοπία αυτά που είναι γύρω από τα υδάτινα σώματα, ή τα ίδια τα υδάτινα σώματα, έχουν έναν χαρακτήρα μεικτό. Δηλαδή εντατικές ανθρώπινες δραστηριότητες και συνάμα ειδυλλιακή φύση. Αυτά τα σώματα λοιπόν στέκουν ως ακροβάτες μεταξύ αυτών των καταστάσεων.

Πώς έχετε αποδώσει σχεδιαστικά την έρευνά σας στο ελληνικό περίπτερο;

Κ.Π.: Στους τοίχους του περιπτέρου υπάρχει μια χρονολογική εξιστόρηση από το 1929 μέχρι σήμερα με 140 σχέδια του περιγράμματος της κάθε λίμνης – που καταγράψαμε ότι λειτουργούν – μαζί με τα στοιχεία της ταυτότητάς τους: βάθος, ύψος, σε ποιον ανήκει, πώς λέγεται, από ποιον κατασκευάστηκε.

Α.Ν.: Ως κεντρική εγκατάσταση παρουσιάζονται οι «ακτινογραφίες» δώδεκα λιμνοδεξαμενών. Πρόκειται για αναρτημένες γυάλινες επιφάνειες με σχέδια από τις κοίτες δώδεκα λιμνών της επικράτειας. Τις ονομάσαμε ακτινογραφίες σε αμμοβολημένο γυαλί, καθώς το φως που θα πέφτει πάνω τους θα παράγει και μια ενδιαφέρουσα σκιά της κοίτης των λιμνών στο δάπεδο.

Κ.Π.: Πέρα από το εικαστικό στοιχείο των αναρτημένων γυάλινων κατασκευών – κοίτες των λιμνών, θελήσαμε να αποδώσουμε την έννοια του αντίστροφου αρχιπελάγους. Οι τεχνητές λίμνες μοιάζουν με νησιά καθώς συγκροτούν ένα αντίστροφο αρχιπέλαγος διασκορπισμένο στο ορεινό ανάγλυφο. Μετατρέπουν τη γη σε χώρα, τόσο με την έννοια της επικράτειας όσο και με την ετυμολογική προέλευση της λέξης από το ρήμα χωρώ, δηλαδή ενός τόπου που χωρά τους βίους, τις δράσεις, τις μνήμες και τις προσδοκίες των κατοίκων του ορίζοντας, αυτό που λέμε ύπαιθρος.

Σε τι διαφέρει η ύπαιθρος από το τοπίο;

Κ.Π.: Η ύπαιθρος είναι πιο συμπεριληπτικός όρος. Δεν περιλαμβάνει την κατανάλωση του τοπίου ως την υπέροχη ρομαντική ιδέα της Αρκαδίας αλλά περιλαμβάνει και όλες τις δραστηριότητες που είναι εκεί. Παραγωγή και μεγάλες ενεργειακές υποδομές. Τα έργα αυτά αποτελούν ευκαιρία να συζητήσουμε πάλι τη δημόσια αρχιτεκτονική, με τη μορφή των υποδομών, έργων κοινής ωφέλειας, και σε ένα νέο πλαίσιο, αυτό της υπαίθρου, το οποίο αστικοποιείται εντατικά δίχως σχεδιασμό.

Μπορούμε να πούμε ότι ο τουρισμός παραμένει στην κατανάλωση τοπίου, ενώ εσείς με αυτή τη ματιά σας στην ύπαιθρο φέρνετε την αρχιτεκτονική;

Α.Ν.: Η ύπαιθρος μιλάει για την επιχειρησιακότητα του τοπίου, ότι σε αυτό εκτελείται μια δραστηριότητα. Στο οδοιπορικό που κάναμε με τον Κωστή και τον φωτογράφο μας, τον Ηλία Κοσίντα συναντήσαμε στη λίμνη του Μόρνου τυροκομεία και κοπάδια που προφανώς φτάνουν και κοντά στη λίμνη και πίνουν νερό. Αυτό αλλάζει την εικόνα ενός τοπίου που βλέπουμε σε ένα ζωγραφικό πίνακα.

Κ.Π.: Με την κεντρική εγκατάσταση προσπαθούμε να δείξουμε την έννοια της γης ως ενός εργαστηρίου που προσπαθεί να εξασφαλίσει τις υποθέσεις του βίου μας. Αν οι κατασκευές οδηγούν τον βίο μας προς το μέλλον και αν σε κάποιον βαθμό συγκροτούν μία υπόσχεση ελευθερίας.

Συμμετέχετε σε μία συζήτηση γύρω από τη διαχείριση των υδάτων πιο επίκαιρη από ποτέ.

Α.Ν.: Σε μία απλή αναζήτηση στο Wikipedia το «υδάτινα σώματα» αναφέρεται στα αποθέματα νερού στον κόσμο. Αυτό για μας έχει και μία άλλη ανάγνωση. Τα βλέπουμε σαν ανθρώπινα σώματα τα οποία για να έρθουν στον κόσμο απαιτείται κόπος και μόχθος. Μετά όμως καθώς αρχίζουν και ζουν έρχονται τα δύσκολα αφού φθείρονται, χαίρονται, λυπούνται. Το δείχνουμε στην έκθεση με μία σειρά φωτογραφιών. Είναι φωτογραφίες από τα σημαντικά ιστορικά αρχεία της ΕΥΔΑΠ και της ΔΕΗ. Μέρος του ιστορικού αρχείου της ΔΕΗ περιλαμβάνει φωτογραφίες του Κώστα Μπαλάφα που καταγράφουν αυτόν τον συλλογικό μόχθο πολλών ανθρώπων, οι οποίοι με λίγα μέσα στην αρχή, περισσότερα στην πορεία, εργάστηκαν κοπιαστικά για να υλοποιήσουν αυτά τα σώματα. Και σε μία δεύτερη ενότητα οι φωτογραφίες του Ηλία Κοσίντα από το σύγχρονο οδοιπορικό μας δείχνουν τη ζωή αυτών των υδάτινων σωμάτων μέσα στον χρόνο. Δηλαδή πώς η φύση ήρθε και κατέλαβε τμήμα τους, πώς τα ζώα πίνουν νερό, ένα τυροκομείο είναι δίπλα τους, ή πώς η ΔΕΗ διαθέτει την ξυλεία που υλοτομείται δίπλα στη λίμνη των πηγών Αώου. Στην ανθρώπινη διάσταση των υδάτινων σωμάτων συμβάλλει και η πρωτότυπη μουσική που γράφει ο Δημήτρης Καραγιώργος, ο οποίος προέρχεται από την παράδοση της ελληνικής μουσικής που πατάει στον Ιάνη Ξενάκη.

Τα υδάτινα σώματα γερνάνε;

Α.Ν.: Θα απαντήσω με τεκμήρια. Υπάρχει η φωτογραφία του Ηλία Κοσίντα όπου ο υπερχειλιστής του φράγματος του Μόρνου συναντάει τη φύση. Υπάρχει νερό μέχρι ένα σημείο και μετά χάνεται. Συνάμα τα βρύα έχουν αρχίσει και βγαίνουν μέσα από το μπετόν. Αυτή λοιπόν είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα στιγμή που έχει να κάνει και με τη δική μας αφαιρετική αποτύπωση σε μακέτες αυτού του μεταποιημένου τοπίου. Με έχει εντυπωσιάσει επίσης ο τεχνητός χαρακτήρας της λίμνης των Πηγών Αώου στο Μέτσοβο. Είναι η πιο ψηλή τεχνητή λίμνη της χώρας, 1.360 μ. Μόλις τελείωσε η ΔΕΗ το έργο, οργάνωσε μια γιγάντια δεντροφύτευση και έριξε στη λίμνη ψάρια, δημιουργώντας ένα τεχνητό οικοσύστημα και αναπτύσσοντας μια νέα, άλλη ζωή.