Οταν η Ιστορία γίνεται θέατρο

Λόγος ποιητικός και συγχρόνως θεατρικός, κείμενο εξαιρετικά συμπαγές, με μια εσωτερική πληρότητα, «Η Ανατολή» της Ελλης Παπαδημητρίου αποτελεί μια κατάθεση προσωπικής και ιστορικής μαρτυρίας για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Γραμμένο σε διαλογικά μέρη, το έργο φέρνει στη σκηνή την τετραετία 1918-1922 μέσα από τον άνθρωπο, κυρίαρχη μορφή κάθε ιστορικής περιόδου, και τα πάθη του. Ο ξεριζωμός και ο θάνατος, η ελπίδα για ζωή και ο αγώνας για επιβίωση, ο πόνος, και μαζί το πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίχθηκαν τα γεγονότα που καθόρισαν την ιστορία του 20ού αιώνα. Με τις γυναίκες στο επίκεντρο και την προσπάθειά τους να ριζώσουν, η Ελλη Παπαδημητρίου καταπιάνεται με ένα θέμα που θα την απασχολήσει σε όλη τη δημιουργική περίοδο της ζωής της.

Γεννημένη στη Σμύρνη, η Ελλη Παπαδημητρίου (1906-1993) είχε μεγαλοαστική καταγωγή. Σπούδασε γεωπόνος στην Αγγλία. Η Μικρασιατική Καταστροφή την βρήκε στο εξωτερικό. Δεν επέστρεψε ποτέ στην πατρίδα της. Γύρισε στην Ελλάδα και δούλεψε – αμισθί – στην Αθήνα στην επιτροπή για την αποκατάσταση των προσφύγων. Ετσι απέκτησε επαφή με τους ξεριζωμένους, έμαθε για τη ζωή και τις συνήθειές τους, οπότε και αποφάσισε να καταγράψει τις μαρτυρίες τους. Ο «Κοινός Λόγος» αποτελεί το (τετράτομο) αποτύπωμα αυτής της εμπειρίας. Το Θέατρο του Νέου Κόσμου είχε παρουσιάσει (1997) την ομώνυμη παράσταση με ιστορίες και αποσπάσματα γυναικών. Εχει γράψει επίσης ποίηση, πεζά και θέατρο, ενώ δεν παρέλειψε να αποτυπώσει με τον φωτογραφικό φακό στιγμές από όλα όσα έζησε. Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, ο οποίος είχε γνωρίσει στα νεανικά του χρόνια τη συγγραφέα, με την οποία διατήρησε μια διαχρονική επαφή ως τον θάνατό της, επέλεξε την «Ανατολή» για τιμήσει, θεατρικά, τα 100 χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Να θυμίσουμε ότι το έργο ανέβηκε στην Αρχαία Τίρυνθα στο πλαίσιο του προγράμματος «Ολη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» το καλοκαίρι του 2022.

Η «Ανατολή» εκδόθηκε για πρώτη φορά στο Κάιρο το 1941 και εν συνεχεία κάθε 10 χρόνια, από το 1952 ως το 1982, αφού το είχε ξαναδουλέψει η ίδια.

Μια πικρή γιορτή
Στην Κεντρική Σκηνή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου, η παράσταση έχει τα χαρακτηριστικά μιας γιορτής, μιας πικρής γιορτής. Με μουσικές, τραγούδια και χορούς, οι ξεριζωμένοι, σαν περιπλανώμενος θίασος, θυμούνται και αναπολούν, εξιστορούν και αναπαριστούν στιγμές και γεγονότα που βίωσαν και άλλαξαν όχι μόνο τη ζωή τους αλλά και τη ροή του κόσμου.

Ο σκηνοθέτης ανέδειξε τον λόγο και την ποίηση, έστησε το υλικό του χωρίς κανένα φτιασίδι και άφησε τον ρυθμό και το μέτρο του κειμένου να δώσουν τον τόνο στο σύνολο. Με έξυπνες σκηνικές λύσεις, ελάχιστα αντικείμενα, μια σκαλωσιά αλλά και μια πέτρινη σκάλα (σε φωτογραφία), η ομάδα των ηθοποιών κατέθεσε ένα κομμάτι από εκείνον τον πολιτισμό, έστω και τη στιγμή της πτώσης του.

Με τον Μανώλη Μαυροματάκη, στον ρόλο του μοναδικού – του τελευταίου αιχμαλώτου, να επιβάλλεται στη σκηνή με τη βαθιά του ερμηνεία. Εξαιρετική η Ελένη Ουζουνίδου, παίζει και τραγουδά, όπως και τα νεότερα παιδιά του θιάσου, Μιχάλης Τιτόπουλος, Αποστόλης Ψυχράμης, και Δημήτρης Καπουράνης. Μια ομαδική δουλειά που ρέει, συνδυάζοντας την Ιστορία με την αλήθεια, τη γνώση και τη συγκίνηση. Μαζί πρωταγωνιστεί ο λόγος, αυτή η ιδιαίτερη γλώσσα της Ελλης Παπαδημητρίου, που φέρει όλη την ντοπιολαλιά με μια σπάνια φυσικότητα και καθαρότητα. «Η Ανατολή» αποτελεί δείγμα ενός θεάτρου που χρειάζεται τα ουσιαστικά και μόνο συστατικά για να ζωντανέψει στη σκηνή.