«Η πλήξη είναι κινητήρια δύναμη της Ιστορίας»

Ενας ειδικός των αναπτυξιακών επενδύσεων στο Βορειοδυτικό Πακιστάν, ένα ζευγάρι που αγοράζει υπερπολυτελές σπίτι στην Ανω Βούλα, αλλά ζει ψεύτικα. Κάθε φορά που το άτομο επιλέγει το «πλαίσιο» ασφυκτιά μέσα στα διηγήματα. Αναζητά τη διαφυγή και το ταξίδι. Μοιάζει με «ένα μήνυμα μέσα στο μπουκάλι» που στέλνεις προς τους αναγνώστες…

Ναι, πράγματι, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να σαλπάρουν με το επόμενο καράβι. Το πιθανό μήνυμα μέσα στο μπουκάλι μου  θα ήταν ηθικού τύπου – αν δεν είχε περιπέσει σε ανυποληψία ο όρος. «Μετανοείτε…». Η φυγή μπορεί να συνίσταται σε αυτοεπίγνωση, σε αλλαγή πορείας, στην ανακάλυψη θαυμάτων εδώ ή αλλού. Σε κάθε περίπτωση, ο λογαριασμός πρέπει να πληρώνεται, αλλιώς οι ενοχές θα γίνουν απόστημα.

Αν υπάρχει ένα κοινό νήμα που ενώνει την ιστορία στην Κύθνο με το Κουμάσι στην Γκάνα, τη Σκωτία και την Ασπροβάλτα, ποιο θα ήταν αυτό;

Δύσκολο να το πω – για διηγήματα πρόκειται, με την αυτοτέλειά τους. Ισως, σκέφτομαι, το υπόβαθρο να είναι η ανάγκη κατάδειξης της ενότητας του κόσμου, ενός είδους οργανικισμού μέσα από τις τεράστιες διαφορές ανθρώπων, τοπίων και ιστορικών συνθηκών. Η ανάγκη για αλλαγή, φυγή, περιπέτεια είναι δεδομένη – αν και λογοτεχνικά ανεξάντλητη -, καθώς τα κίνητρα είναι πολυποίκιλα και αποκλίνουν ως προς το δραματουργικό τους φορτίο. Η πλήξη είναι η κινητήρια δύναμη της Ιστορίας, έχω γράψει αλλού. Από την άλλη, είναι ένα στοίχημα για μένα να συσχετίζω τους τόπους με τη δράση. Τελείως αλλιώτικα δρουν οι ίδιοι άνθρωποι σε διαφορετικούς τόπους, κι αυτό πρέπει να φανεί με τους τρόπους της γραφής. Ο χώρος, με τα ποικίλα συστατικά του στοιχεία, γίνεται συχνά ο κεντρικός ήρωας μιας αφήγησης και η ανθρώπινη περιπέτεια καθορίζεται από αυτόν. Ο κριτικός Δημήτρης Ραυτόπουλος έχει ορίσει τη θεματική μου ως ανοιχτωσιά, ως ξάνοιγμα της αφήγησης στον κόσμο και τη φύση – ένα νέο είδος μυθοπλαστικού κοσμοπολιτισμού. Τελικά, ίσως αυτό που σταθερά με βασανίζει είναι η σχέση της Ελλάδας με τον κόσμο. Πώς εισπράττουμε την Ευρώπη και κυρίως την Αμερική; Από πού προέρχεται η τόση άγνοια και ιστορική καχυποψία σε μια χώρα εμπόρων, μεταπρατών, διασποράς, μαζικών σπουδών στο εξωτερικό – μια χώρα με απειράριθμες αποικίες ήδη από την αρχαιότητα; Πώς γίνεται να μιμούμαστε μεν μετά μανίας τους άλλους, να εισάγουμε τα πάντα (προϊόντα, μόδες, τεχνολογία) και παράλληλα, ακόμα κι η κάθε συντεχνιακή διαδήλωση να κατευθύνεται επί δεκαετίες στην αμερικανική πρεσβεία, σαν να είναι δουλειά της απεχθούς  CIA η επίλυση του Συνταξιοδοτικού των ενστόλων; Πώς γίνεται η Ευρώπη να μετατρέπεται σε εχθρό και επιβουλέα μας τη στιγμή ακριβώς της μέγιστης γενναιοδωρίας της – όταν μας διέσωσε από την πτώχευση; Η σχέση μας λοιπόν με τον κόσμο – μέσω της κατανάλωσης, της τεχνολογίας, της πολιτικής, της μείξης ετεροχθόνων πρωταγωνιστών ή και φαντασιώσεων –  βρίσκεται σχεδόν παντού, ακόμη και στα  «αυτόχθονα» βιβλία μου όπως το Τελευταία Εξοδος Στυμφαλία, Το Πλέγμα  και η Επιστροφή.

Το ύφος δίνεται από την εναλλαγή της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, είτε πρόκειται για άντρες και γυναίκες είτε για νέους ή ηλικιωμένους. Ποια είναι η «προετοιμασία» που κρύβεται από πίσω;

Πολλή και εναγώνια, υποθέτω, αν και δύσκολα ανιχνεύσιμη. Μου αρέσει το παιχνίδι της φυσικής εναλλαγής αφηγητών. Η ενθυλάκωση μιας ιστορίας μέσα σε μια άλλη, η αποκάλυψη των ραφών της γραφής, κυρίως όμως η αντικειμενοποίηση της γνώσης μας για τα πράγματα: ποιος αφηγείται, από πού πηγάζει η γνώση του, πόσο αλήθεια είναι αυτά που λέει, πόσο πρέπει να σχετικοποιήσουμε την ιστορία που ακούμε; Ολα αυτά προσπαθώ να είναι και να φαίνονται απλά στην εκτύλιξη μιας ιστορίας, ωστόσο έχουν και επιστημονικό υπόβαθρο.  Ας πάρουμε το παιχνίδι των αφηγητών στο διήγημα «Ο Χέμινγουεϊ στην Αβάνα ή Γιατί αυτοκτονούν οι Συγγραφείς», όπου σταδιακά εμφανίζονται τρεις αφηγητές, μπορεί και τέσσερις. Ο αρχικός αφηγητής, που διαβάζει Χέμινγουεϊ σε μια παραλία, δίνει την αφορμή στην αμερικανίδα σύντροφό του Τζέσικα (δεύτερη αφηγήτρια) να του αφηγηθεί μια  ιστορία για τον Χέμινγουεϊ και τη ζωή του στην Αβάνα, η οποία ωστόσο προέρχεται από την εξιστόρηση ενός συμμαθητή της (τρίτος αφηγητής), του 12χρονου Κουβανού Καρλίτο, από οικογένεια φυγάδων που μετά την επανάσταση του Φιντέλ κατέφθασε στο μακρινό παγωμένο Αϊνταχο, εκεί όπου αυτοκτόνησε ο Χέμινγουεϊ. Καθώς ο πρώτος αφηγητής παρεμβάλλεται στην αφήγηση των δύο άλλων, αφού αυτός τις μεταφέρει, αλλά και η δεύτερη αφηγήτρια στην αφήγηση του τρίτου, προκύπτει σταδιακά ένας ιστός διαπλεκόμενης αφήγησης, όπου μπαίνει ως τέταρτος και ο πατέρας του Καρλίτο, φίλος του συγγραφέα. Η πρωτοπρόσωπη εξιστόρηση του πρώτου αφηγητή αποκτά χαρακτηριστικά τριτοπρόσωπης, αφού αφηγείται όσα τού εξιστορεί η Τζέσικα, κ.ο.κ.  Ο αφηγητής, όμως, ήδη στέλνει τις ιστορίες για το νέο τους ταξίδι, ενώ έτσι κι αλλιώς όλα απομακρύνονται: μακρινό εκείνο το καλοκαίρι, ακόμα πιο μακρινός ο χρόνος της αρχικής αφήγησης, απόμακρος και ο τόπος. Αυτό το πλέγμα επαναλαμβάνεται και αλλού ή εμφανίζεται ως απλός εγκιβωτισμός αφηγήσεων. Η αλήθεια σχετικοποιείται, με την έννοια της κβαντικής φυσικής. Ο κάθε παρατηρητής τροποποιεί το αντικείμενο της παρατήρησης. Εμπιστεύομαι ελάχιστα τον παντογνώστη αφηγητή/θεό, γι’ αυτό χρησιμοποιώ καμιά φορά και «συλλογικούς αφηγητές», ένα είδος σύγχρονου «χορού», που μεταφέρει τη λεγόμενη κοινή γνώμη.

Είναι πιο εύκολο να προκύψουν μέσα από την οπτική των «καθημερινών ανθρώπων» τα «θαύματα του κόσμου»;

Δεν ξέρω τι σημαίνει «καθημερινοί». Κάποιοι είναι σκεπτόμενοι, αμφισβητίες, ασκούν κριτική, αυτοσαρκάζονται. Ωστόσο, νομίζω ότι η φιλόδοξη λογοτεχνία πρέπει να αναδεικνύει επαγωγικά το γενικό μέσα από το ειδικό. Μικρές αφηγήσεις μπορούν να απογειώνουν την καθημερινότητα αλλά και να οδηγούν στην κάθαρση τους απλούς ήρωες της αφήγησης και εν δυνάμει τον αναγνώστη. Η ανάδειξη πρωταγωνιστών μέσα από ανθρώπους της διπλανής πόρτας είναι κατάκτηση της λογοτεχνίας του ύστερου κυρίως εικοστού αιώνα. Η δραματοποίηση γειώνεται στην καθημερινότητα. Είναι δε ένα στοίχημα που απαιτεί πολλή έρευνα και σκληρή δουλειά το να αποδώσεις ένα κοινωνικό πλαίσιο μακριά από σένα. Αυτό κάνει ο Τζον Απντάικ κατασκευάζοντας τον Λαγό της περίφημης τετραλογίας του – έναν άνθρωπο μικρής μόρφωσης που γίνεται αντιπρόσωπος εταιρείας αυτοκινήτων αλλά μέσω αυτού εκδιπλώνεται όλο το ζήτημα της σύγχρονης ανάπτυξης, η αστικοποίηση, το ενεργειακό πρόβλημα, η σύγκρουση των πολιτισμών, ο τεχνολογικός καλπασμός, η διάσταση των γενεών και άλλα πολλά. Αυτό κάνει απ’ τη μεριά του ο Ιαν ΜακΓιούαν εντρυφώντας στα μυστικά της νευροφυσιολογίας ή της κλιματικής αλλαγής μέσω των επιστημόνων ηρώων του. Η αποκάλυψη είναι κι αυτή ένα θαύμα, άσχετα με τον αποδέκτη της.

Στην ιστορία με τον ΝτεΛίλο υπάρχει πιθανότατα κρυμμένη και η αιτία για αυτή τη συλλογή: η ανάγκη του συγγραφέα να (ξανα)κοιτάξει με τρόπο πρωτόγνωρο -άλλος θα έλεγε ποιητικό – τα «θαύματα του κόσμου». Είναι έτσι;

Ε, μάλλον. Αλλωστε, το συγκεκριμένο διήγημα έδωσε και τον τίτλο του στη συλλογή. Η ανάγκη όχι μόνο του συγγραφέα αλλά και κάθε ανθρώπου να ξαναδεί τα πράγματα, συχνά κοινότυπα, θέλει πάντως κότσια. Απαιτεί άδραγμα των στιγμών που αφειδώς μας προσφέρονται «εκεί έξω», ακόμα και σε δυσμενείς συνθήκες. Είναι ένα είδος επαναβάπτισης-φώτισης, θα έλεγαν οι χριστιανοί. Εδώ, ας πούμε, ο Ντον ΝτεΛίλο, αρχές της δεκαετίας του ’80 – λίγο πριν φύγει απ’ την Ελλάδα, όπου έζησε για πάνω από δύο χρόνια – ανακαλύπτει ξανά με τα μέσα της καθημερινότητας τον κόσμο του Αιγαίου σε όλη του τη διαχρονικότητα. Ταυτόχρονα, αποκαλύπτει αυτόν τον κόσμο στη μικρή κόρη μιας φίλης του, που νιώθει απογοητευμένη επειδή τα ντόπια παιδιά «δεν την παίζουν» γιατί είναι ξένη και δεν μπορεί να επικοινωνήσει γλωσσικά μαζί τους. Ετσι αποκαλύπτονται σε όλους τους συμμετέχοντες φρέσκες, μυθοποιημένες πλέον στιγμές, γνωστών κατά τα άλλα πραγμάτων. Ο ΝτεΛίλο είχε εμμονή με τις πανάρχαιες γλώσσες της Μέσης Ανατολής και της Μεσογείου («εγχάρακτες στην ιστορία των πολιτισμών»), επικοινωνεί θαυμάσια ωστόσο – παρά τη γλωσσική απόσταση – με τη θεία του αφηγητή στη διάρκεια μιας αυγουστιάτικης βεγγέρας κατάφατσα στο νυχτερινό πέλαγος, μέσω ήχων, εικόνων, οσμών και εν γένει αισθήσεων. Η σκηνή είναι επινοημένη, αλλά όχι εντελώς. Περισσότερα δεν μπορώ να πω, είναι μια δέσμευση απέναντι στον Ντον εκείνης της εποχής, τον οποίο έχω άλλωστε αξιοποιήσει μυθοπλαστικά στην Αγρια Δύση. Πάντως, διάσπαρτα «θαύματα» βρίσκονται σε όλα τα αφηγήματα της συλλογής, είτε πρόκειται για αιφνίδιες δραματικές ανατροπές είτε για αλλαγή σελίδας ή ακόμη για κλασική φυγή. Κάτι ακόμη: η παιδική ματιά στα πράγματα έχει μεγάλη σημασία εδώ. Είτε, όπως στο καταληκτήριο διήγημα, με μια εντόπια αναστροφή του μύθου της Κοκκινοσκουφίτσας που ανακαλύπτει τα θαύματα του κόσμου μέσω της καταβρόχθισης του λύκου, είτε με το δικαίωμα να εκπλήσσεσαι που επικαλούνται αλλού οι ενήλικοι ήρωες.

Με τον ΝτεΛίλο, τον ΜακΚάρθι και τον Χέμινγουεϊ δηλώνεις εμμέσως και το προσωπικό ενδιαφέρον για τους σύγχρονους μοντερνιστές της αμερικανικής λογοτεχνίας. Είναι μια συνεχής μαθητεία η σχέση μαζί τους;

Ε, βέβαια, πώς αλλιώς; Ασχετα αν πρέπει να μιλάμε για μοντερνισμό, τελευταία ξανασυμβουλεύτηκα αμερικανούς διηγηματογράφους, όπως ο Τομπάιας Γουλφ, ο Ρέιμοντ Κάρβερ, η Φλάνερι Ο’Κόνορ, η Γιουντόρα Γουέλτι. Η αμερικανική κουλτούρα είναι καθοδηγητική στην εποχή μας είτε το θέλουμε είτε όχι. Επιβάλλεται μέσω της γλώσσας, του απέραντου εξωτικού τοπίου, της φρέσκιας ματιάς στα πράγματα. Ο μύθος είναι εκεί, οι υπόλοιποι τρέχουν ασθμαίνοντας να προφτάσουν. Ολα αυτά βέβαια ίσχυαν ως πρόσφατα, αφού η Αμερική (και κατ’ αντανάκλαση ο κόσμος όλος) έχει μπει σε έναν φαύλο κύκλο αυτοκαταστροφής μέσω ταυτοτικών,  φυλετικών και άλλων ζητημάτων, προ πολλού λυμένων θεσμικά, που οδηγούν σε έναν καταναγκαστικό, υστερικό «εκδημοκρατισμό» της λογοτεχνίας: φέρτε μαύρους, φέρτε γκέι συγγραφείς, κι ας είναι ό,τι να ‘ναι ποιοτικά. Νόμιζα ότι η αποαποικιοποίηση και τα κινήματα για τα φυλετικά δικαιώματα είχαν ολοκληρώσει τον ρόλο τους στο τέλος των 60s αλλά πού; Η ανθρωπότητα αυτοεμβαπτίζεται αίφνης στην  ηλιθιότητα. Θα τρίζουν τα κόκαλα του Ραλφ Ελισον, της Τόνι Μόρισον και του Τζέιμς Μπόλντουιν, ξέροντας τι μετριότητες επανανακαλύπτονται στις μέρες μας. Αλλά δεν θα επεκταθώ. Σε ό,τι με αφορά, ο Φόκνερ και λίγο αργότερα ο Μέιλερ καθόρισαν εν πολλοίς όχι μόνο τη γραφή αλλά και τη ζωή μου. Ο πρώτος ας πούμε, μέσω της μυθοπλασίας του Νότου, ήταν το βασικό μου κίνητρο που με ώθησε να αποδράσω στην Αφρική. Αλλά δεν ξέρω αν αυτά θα ενδιέφεραν κανέναν. Ακολούθησαν η ΜακΚάλερς, ο Ευγενίδης, ο Φράνζεν και ένας Γάλλος, ο Μισέλ Τουρνιέ με τον περίφημο Παρασκευά του – τη μετάπλαση του μύθου του Ροβινσώνα από τη σκοπιά του «Αγρίου» συντρόφου στο ερημονήσι. Οι συσχετισμοί προφανείς.

Ειρωνεία, αποστασιοποίηση και χιούμορ είναι τα όπλα που διαθέτουν οι ήρωες αντιμετωπίζοντας τον μεγάλο κόσμο. Αυτοί είναι και οι καλύτεροι μηχανισμοί αυτοπροστασίας τελικά;

Ισως, αν και στην περίπτωσή μου φοβάμαι πως ρέπω συχνά προς έναν κατά Γιώργο Αριστηνό μπλαζεδισμό της γραφής, μια αποστροφή προς το κοινότυπο και το ανορθολογικό. Πρέπει πάντως να το προσέξω γιατί ο κυνισμός παραφυλάει στη γωνία…

Διαφορετικά είδη μεν, αλλά με κοινό το «θέατρο της καθημερινότητας». Υπάρχει μια «υπόγεια» συνομιλία αυτού του βιβλίου με το Πλέγμα;

Ναι, βέβαια. Μια-δυο ιστορίες της συλλογής είχαν πρωτοεμφανιστεί ως κεφάλαια εκεί, αν και τώρα είναι μεταποιημένες σε αφηγήματα. Παρ’ όλα αυτά το Πλέγμα ήταν ένα μυθιστόρημα αμιγώς ελληνοτρεφές, με απόηχους της δεκαετούς κρίσης, και προσέγγιση των τρόπων με τους οποίους μια κοινωνία ξεχνά ή σαλπίζει το «πάμε γι’ άλλα τώρα». Ηταν μια αποκάλυψη για μένα η ταχύτατη απαξίωση της ιστορικής μνήμης, η αναξιοπιστία των απολογισμών, η απουσία συλλογικής ενοχής που φέραμε τον τόπο εδώ που τον φέραμε, η ενδοστρέφεια. Τώρα πια το έχω πάρει απόφαση: βαδίζουμε ολοταχώς προς τα μπρος με σταθερή αύξηση του χρέους μας και αναπτυξιακούς άξονες τις αμυντικές δαπάνες, τον τουρισμό και την εστίαση. Νέα άρχουσα τάξη οι σεφ και όπλο τους η κρεμ φρες. Οπότε, ναι, τελικά μόνο με σαρκασμό και χιούμορ κερδίζεται η παρτίδα.

{1BSYG}Μιχάλης Μοδινός{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τα θαύματα {LF}του κόσμου{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 224{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ