Η φιλοσοφία με κοθόρνους

Το 1978 έγραψα κριτική για δύο έργα για το θέατρο του Ζαν – Πολ Σαρτρ, την «Πόρνη που σέβεται» και το «Κεκλεισμένων των θυρών». Στην κριτική μου με τίτλο «Η δοκιμασία της φιλοσοφίας» σημείωνα ως πρώτη – πρώτη φράση: «Πόσο γρήγορα πάλιωσε το θέατρο του Σαρτρ»! Εκτοτε έχουν περάσει 45 χρόνια και το όνομα, όσο και το έργο του Σαρτρ (πλην ελαχίστων παραστασιολογικών εξαιρέσεων, και στην Ελλάδα, τις τελευταίες δεκαετίες) έχουν εξαφανιστεί από το παγκόσμιο θέατρο. Και αποτελούσε, πρέπει να το ομολογήσει κανείς, τόλμη να αποπειραθεί κανείς να ανεβάσει σήμερα στη σκηνή τα έργα του που κάποτε, στην ακμή του, είδαν το φως της σκηνής.

Σημείωνα λοιπόν τότε στο κριτικό μου άρθρο: «Πόσο γρήγορα πάλιωσε το θέατρο του Σαρτρ! Το θέατρο, όχι οι ιδέες του. Το τέχνασμα με το οποίο θέλησε να περάσει τις ιδέες του στο πλατύ κοινό, δηλαδή το κοινόχρηστο αστικό θέατρο, η ρεαλιστική φόρμα και η καρτεσιανή δομή τον εκδικήθηκαν. Το θέατρο του Σαρτρ μένει έκθετο διπλά και ως δραματουργία και ως ιδεολογία. Γιατί η αστική θεατρική δομή, όπως την παρέλαβε στα χρόνια του ο Σαρτρ, από την επεξεργασία του Ανούιγ, π.χ., ήταν βασισμένη πάνω σε ένα καλά συγκερασμένο όργανο, τεχνικό και ιδεολογικό, που παρέπεμπε σε μια αξιωματική του λογοκρατούμενου αστού, προϊόν των θεσμών του και της επιστήμης του. Μέσα σε αυτή την καλλιτεχνική φόρμα το νέο μήνυμα που έφερνε ο υπαρξισμός του Σαρτρ παρέμενε αμήχανο, άβολο και αμετουσίωτο. Από την άλλη, η υπαρξιακή αγωνία, το πρόβλημα των ορίων της ελευθερίας και το πρόβλημα της ελευθερίας ως ορίου, που συνέχει τα θεατρικά πρόσωπα του Σαρτρ, εκλογικεύεται μέσα στη δοσμένη φόρμα του αστικού θεάτρου.

Επρεπε να έρθει ξανά στην επιφάνεια το επικό θέατρο του Μπρεχτ και να εμφανιστούν οι προτάσεις των συγγραφέων του παραλόγου για να φανεί το αδιέξοδο και του Σαρτρ και του Καμύ που αποπειράθηκαν να σερβίρουν το νέο κρασί από τα παλιά βαρέλια. Πρέπει, τάχα, να σημειώσω ότι όλοι οι συγγραφείς του παραλόγου που έγραψαν στα γαλλικά δεν βαρύνονταν από το «φυλετικό» καρτεσιανό πνεύμα; (Ιονέσκο, Μπέκετ, Αντάμωφ, Αραμπάλ, Σεχαντέ, με την εξαίρεση του, «κολασμένου» πάντως, του «καταραμένου» Ζενέ). Ξαναβλέποντας σήμερα την «Πόρνη που σέβεται», διαπιστώνεις ότι βρίσκεσαι μπροστά σε έναν συγγραφέα που δεν έχει απαλλαγεί από το σύμπλεγμα του βουλεβάρτου. Η γραφή σε πάει κατευθείαν στον Ρουσέν.

Ευτελισμός
Δεν είναι, βέβαια, η πρόθεση που κάνει ένα έργο σημαντικό. Πάνω στον ρατσισμό και στον φανατισμό έχουν γραφεί σημαντικότερα έργα, χωρίς να φιλοδοξούν να στηρίξουν και μια φιλοσοφική άποψη. Το «Ολα τα παιδιά του Θεού έχουν φτερά» του Ο’ Νιλ και η «Δοκιμασία» του Αρθουρ Μίλερ είναι καλύτερο θέατρο από την «Πόρνη». Να γραφεί ένα τόσο πλαδαρό και προγραμματικά φτηνό έργο για να στηριχτεί η βασική ιδέα της φιλοσοφίας του Σαρτρ ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος», ότι «ο άνθρωπος, εκλέγοντας να είναι ελεύθερος ή δούλος εκλέγει ταυτόχρονα και έναν κόσμο, όπου ο άνθρωπος είναι ελεύθερος ή δούλος», ότι «απέναντι στον Θεό, στον θάνατο και την τυραννία μόνο μια θριαμβεύουσα και αγωνιώδης μας μένει βεβαιότητα, η ελευθερία» είναι ο ευτελισμός της φιλοσοφίας.

Υπάρχουν δεκάδες έργα, εκατοντάδες, πριν από τον υπαρξισμό που θα μπορούσαν να ερμηνευτούν με το κλειδί του, από τον «Προμηθέα» και την «Αντιγόνη» ως τον «Αμλετ», τον «Μάκβεθ» και τα έργα του Ιψεν και του Πιραντέλο. Ακόμη και η «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ μπορεί να δεχθεί τέτοια ερμηνεία. Κάθε μεγάλο έργο θέτει μίαν ανθρώπινη κατάσταση και ως τέτοια μπορεί να γίνει υπαρξιακό πρόβλημα. Ο Σαρτρ πρότεινε ένα ενδιαφέρον, ένα έξοχο εργαλείο ερμηνείας, αλλά δεν βρήκε το κατάλληλο μέσο στο θέατρο για να δείξει την αποτελεσματικότητά του.

«Η Κόλαση είναι οι Αλλοι»
Στο μονόπρακτο “Κεκλεισμένων των θυρών”, που ο ίδιος ο Σαρτρ ομολόγησε κάποτε ότι το έγραψε, επειδή ήθελε να ικανοποιήσει η φιλοδοξία τριών φίλων ηθοποιών που του ζητούσαν να “κατασκευάσει” ένα έργο με τρία πρόσωπα που να βρίσκονται συνεχώς πάνω στη σκηνή, το φιλοσοφικό αίτημα προηγείται της θεατρικής έγνοιας. Ο Σαρτρ, άπειρος ακόμη στα θεατρικά πράγματα, “κατασκευάζει” μια κατάσταση για να αποδείξει αυτό που έκανε διάσημο το έργο, ότι “Η Κόλαση είναι οι Αλλοι”. Κι όμως, έγινε τόση συγκεχυμένη και τόσο ασαφής αυτή η απόδειξη, ώστε ο ίδιος ο Σαρτρ εκ των υστέρων βγήκε θεωρητικά να διευκρινίσει ότι η διάσημη φράση είχε παρεξηγηθεί. Δεν ήθελε να πει, όπως οι περισσότεροι πίστευαν και φαίνεται να πιστεύουν, ότι οι ανθρώπινες σχέσεις δημιουργούν μια κόλαση, αλλά ότι, όταν οι ανθρώπινες σχέσεις είναι βίαιες, οι άλλοι δεν μπορεί να είναι, παρά η Κόλαση. Δικαζόμαστε με τα μέσα που οι άλλοι έχουν, που εμείς τους τα δώσαμε για να μας κρίνουν, ό,τι λέω, ό,τι αισθάνομαι για μένα, η κρίση του άλλου το περιέχει. Βγαίνει από το κείμενο του έργου, κατεβαίνει στο κοινό με την παράσταση; Φοβάμαι πως όχι. Και δεν φταίει ούτε το κοινό, ούτε η παράσταση που πάντα κλίνουν προς την άποψη που ο Σαρτρ απορρίπτει, αφού δεν είναι μέσα στις προθέσεις του. Οπως δεν κατεβαίνει σε καμιά θεατρική προσπάθεια στο κοινό η δεύτερη άποψη, πως οι “νεκροί” του έργου είναι σύμβολα των παγιδευμένων σε συνήθειες ζωντανών που δεν μπορούν να σπάσουν τις αλυσίδες τους και να αλλάξουν τη ζωή τους, ώστε διαλέγουν να είναι ελεύθεροι στην κόλαση».

Το «Μπουκάλι» του Ζιώγα
Στην Ελλάδα, την ίδια εποχή, υπερρεαλιστής συγγραφέας, με γαλλική κουλτούρα και σπουδές στο Παρίσι, ήταν ο Βασίλης Ζιώγας. Τολμώ να πως πως τα έργα του είναι ακόμη ερεθιστικά και εντελώς πρωτότυπα και μορφολογικά, εκτός από ιδεολογικά, συγκρινόμενα με του Σαρτρ. Το «Μπουκάλι» του Ζιώγα, μια τολμηρή δραματοποίηση της Εξόδου του Μεσολογγίου μέσα από τη ματιά ξένων συναγωνιστών που βρίσκονται σε παραλήρημα, τρώγοντας αρμυρίκια της λιμνοθάλασσας, είναι αριστούργημα πρωτοτυπίας σε σύγκριση με τα στυλ μπουλβάρ των έργων του Σαρτρ. Ισως έτσι πίστευε πως θα κερδίσει τον αστό γάλλο θεατή.