Στην εποχή της δημοκρατικής αβεβαιότητας

Ολες οι χώρες του κόσμου δηλώνουν ότι ζουν δημοκρατικά, προσδιορίζοντας ότι πρόκειται για φιλελεύθερες, λαοκρατικές, σοσιαλιστικές δημοκρατίες, καθεμία αποκλείοντας άλλες ως ολιγαρχίες, απολυταρχίες, τυραννίες, καθεμία επιδεικνύοντας τα επιτεύγματα και τη βαρύτητά της στην πλανητική πλέον οικονομική, πολιτική και κοινωνική σκηνή, καθεμία συνδεδεμένη με φίλες και σύμμαχες χώρες σε κοινές στρατηγικές και βλέψεις, σε εμπόλεμη κατάσταση απευθείας και δι’ αντιπροσώπων, καθεμία ορίζοντας το παρόν και το μέλλον της γραμμικά παρά τις προβλεπόμενες και απρόβλετες εξελίξεις που έχουν χρωματίσει και χρωματίζουν την Ιστορία, ώστε από τη μελέτη της να μην εξασφαλίζεται κανένα μάθημα, σύμφωνα με την παροιμιώδη έκφραση του Χέγκελ.

Δεν έχουμε να κάνουμε με πολυπλοκότητα σταθμισμένων και αστάθμητων παραγόντων άγνωστη στο παρελθόν. Η διαφορά είναι πως τα μεγέθη διαφέρουν, ο τότε χρόνος επέτρεπε διορίες, οι εναλλακτικές λύσεις αντίδρασης, φυγής, ανατροπής επωφελούνταν από διαθέσιμους χώρους, εκτάσεις ακατοίκητες, που πρόσφεραν λύσεις, προωθώντας κυριαρχίες, αυτοκρατορίες, σταθερούς θεσμούς, επιβεβαιούμενους από συμβούλια και συνελεύσεις, οι οποίες διαμόρφωναν αποφάσεις κοινώς αποδεκτές ή επιβεβλημένες από τον ηγέτη, συχνά προερχόμενο από τάξη κληρονομικής διαδοχής. Κοινός δεσμός μεταξύ των φρατριών που αποδέχονταν και στήριζαν τον ηγέτη ήταν τα τελετουργικά και παραδοσιακά προνόμια, καθώς και η αναγνώρισή τους ως δομών δικαίου και ασφάλειας εναντίον εσωτερικών αντιπάλων και εξωτερικών εχθρών. Αυτή είναι συνοπτικά κατά τον Ντέιβιντ Στάσαβατζ, κοσμήτορα Κοινωνικών Επιστημών, καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικής του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, η πρώιμη δημοκρατία, παρούσα γενικώς σε λαούς της προκολομβιανής Αμερικής και από την Εποχή του Χαλκού κιόλας στη Μεσόγειο, στη Μέση Ανατολή και από την Αίγυπτο ως την Κίνα.

Σε αυτή την πρώιμη κατάσταση, πρωτεύουν οι ομοιότητες ως προς την παρουσία συμβούλων, παράλληλα με επιδράσεις οφειλόμενες στη γεωγραφία, στους φυσικούς πόρους, στις κλιματικές μεταβολές, σε ασθένειες και πανδημίες, σε εμπορικούς δεσμούς, μετακινήσεις, πληθυσμιακές πυκνότητες με προσωρινή κατάληξη την ενίσχυση της ηγεσίας ή την αποδυνάμωσή της, οδηγώντας τότε σε θραύση του ισχύοντος συστήματος, στη διατάραξη της γραφειοκρατίας, απαραίτητης για τη φορολόγηση, τη δημιουργία υποδομών, τον έλεγχο της γεωργικής παραγωγής, πρωταρχικού κριτηρίου βιοπορισμού, ευημερίας και ισχύος. Οσο για τις ομάδες, τις κοινότητες, τις συμβιώσεις, αυτές δεν αποτελούν λαό, ούτε έθνος, αλλά ένα περισσότερο ή λιγότερο συμπαγές σύνολο κοινού αίματος και επιγαμιών, φυλών, γηγενών, υποτακτικών.

Με τον όρο γραφειοκρατία, ο Στάσαβατζ εννοεί τη συγκρότηση, λειτουργία και αποδοτικότητα, αποτίμηση των υπαρχόντων κανόνων, μέτρηση της αξιοπιστίας τους, επιβεβαίωση της επαναληψιμότητας ή της διόρθωσής τους μέσω λειτουργών εποπτείας αναφερόμενων στον ηγέτη. Η ισορροπία αυτού του συστήματος, επαρκής σε μικρές κοινότητες και σε τοπικές ιδιαιτερότητες, διαταράχτηκε όταν η τεχνολογία της γραφής και των μαθηματικών πρόσφεραν συγκριτικό πλεονέκτημα στους χρήστες τους για την εμπέδωση της εξουσίας τους. Ο Στάσαβατζ υπογραμμίζει ότι γραφειοκρατία και τεχνολογία δεν είναι εξ ορισμού σταθεροποιητικοί παράγοντες της πρώιμης δημοκρατίας (ούτε της σύγχρονης), αποτελούν προβολές δόξας και μεγαλείου, η διάχυσή τους όμως πρακτικά και παιδευτικά από τους χρήστες αποτελεί πρόσθετο παράγοντα πολυπλοκότητας και ανασφάλειας.

Στην ουσία, έχουμε συν τω χρόνω μια επιβεβλημένη δημοκρατία από πάνω προς τα κάτω. Από την ελίτ, θα λέγαμε, κατεβαίνοντας στην πλειοψηφία υποτελών, η συγκατάνευση των οποίων αναζητείται και επιβραβεύεται ύστερα από κοινωνικές διεργασίες διά της ψήφου. Η χρήση της γραφής που καθορίζει και δικαιοποιεί την αποδοχή της ψήφου ως δεδομένου μέσου λήψης απόφασης, η αναγνώριση του δικαιώματος της ψήφου και της λειτουργίας της ψηφοφορίας επικύρωναν την έννοια του πολίτη, του συμμετόχου, του έχοντος λόγο στα πράγματα. Αντιθέτως, η αθηναϊκή δημοκρατία παραμένει το κορυφαίο παράδειγμα οριοθετημένης δημοκρατίας από κάτω προς τα πάνω: από τους πολίτες διά της ψήφου τους προς τον ηγέτη. Από την άλλη πλευρά, η Ρώμη, το Βυζάντιο, οι καθ’ όλο τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση πόλεις, ηγεμονίες, διαμορφωτές κρατών συνδύασαν με διάφορους τρόπους την κατευθυνόμενη ψήφο μέσω κοινοβουλίων, συνάξεων και συμβουλευτικών σωμάτων με την οικοδόμηση κρατικής οντότητας με δυσδιάκριτο δημοκρατικό χαρακτήρα, υπαρκτό όμως στο διαρκές και φυσικό για τον Στάσαβατζ πείραμα δημοκρατίας, ένα πείραμα με συστατικά τα γεγονότα που παρήγαγαν ιδέες διακυβέρνησης σε όλη τη διάρκεια της πρώιμης δημοκρατίας, κατακάθια της οποίας παραμένουν ζώντα σε πολλές δημοκρατίες σήμερα, τα παραδείγματα αφθονούν.

Το τέλος ωστόσο της διαδρομής της πρώιμης δημοκρατίας προσδιορίζεται από την ενίσχυση της πολυπλοκότητας διά της ωρίμασης σύνθετων ιδεών διακυβέρνησης μαζί και πέραν θρησκευτικών αναταράξεων και δογμάτων και την προετοιμασμένη όσο και συμπτωματική δημιουργία γεγονότων λόγω των ανακαλύψεων νέων κόσμων και ανάδυσης της επιστήμης, της αστικοποίησης, της χρήσης όπλων και πυροβόλων, της συντήρησης και ανάπτυξης δυνάμεων προστασίας εντός ηγεμονευόμενων περιοχών, πολέμων προς κατάκτηση εδαφών, συνθηκών ανταγωνισμού μεταξύ των μεγάλων κατά περιόδους δυνάμεων, με απόηχους πέραν των κατά καιρούς συνόρων μιας επικράτειας που προσεκτικά όσο και άτσαλα επεδίωκε τη δημιουργία κράτους υπό κεντρική αυτόβουλη εξουσία, κατά κανόνα εκδικητική. Τότε αρχίζει η απόκλιση από την πρώιμη δημοκρατία και η γέννηση της σύγχρονης δημοκρατίας, παράλληλα με τις ευκαιρίες που φουντώνουν στην Ευρώπη, η οποία εξάγει τις ιδέες και τις αλήθειες της στους κατακτημένους νέους κόσμους.

Αγγλία και ηπα

Η είσοδος στη σύγχρονη δημοκρατία και η ανάπτυξή της ξεκινούν από την Αγγλία, με κορμό την πολιτική συναίνεση εκφραζόμενη με την ψήφο ως εντολή του πολίτη προς τα εκλεγέντα σώματα ενώσεων, κοινοβουλίων και προεστών να φέρουν σε πέρας προτεραιότητες, εκ προοιμίου διατυπωμένες και γραφειοκρατικά υποστηριζόμενες, αποκλείοντας ουσιώδεις παρεμβάσεις του μονάρχη. Το περίεργο, θα λέγαμε, είναι ότι τέτοια τάση είχε εμφανιστεί νωρίτερα στη Γαλλία, δεν είχε όμως ευδοκιμήσει, καθώς η εξουσία του ελέω Θεού βασιλιά απέκλειε τη συναίνεση, λαμβάνοντας αποφάσεις και στη συνέχεια ανακαλώντας διατάγματα, τα οποία σχετίζονταν με τη διαμάχη Καθολικών και Διαμαρτυρομένων, μεταξύ αριστοκρατών και αστών, μεταξύ πόλεων και υπαίθρου. Στο μεταξύ, η αγγλική στρατηγική για τη δημιουργία και στερέωση αυτοκρατορίας είχε λύσει την κατάλληλη στιγμή τις θρησκευτικές αντιπαλότητες και ενισχύσει τις αστικές ομαδοποιήσεις, στέλνοντας ενοχλητικούς θεόπληκτους υπηκόους στη δυτική ακτή του Ατλαντικού. Το σημαντικό είναι ότι η δημοκρατία που ξεπετάχτηκε εκεί βρήκε την υποστήριξή της από τη Γαλλία των ιδεών, οι οποίες, ας το επαναλάβουμε, από τη νεοτερική λεγόμενη περίοδο ως σήμερα παράγουν γεγονότα.

Η αμερικανική δημοκρατία, σύμφωνα με τη θέση του Στάσαβατζ ότι η δημοκρατία είναι ένα συνεχές πείραμα, που στην καλύτερη περίπτωση συντηρεί τους μηχανισμούς του, δίδαξε και επέβαλε τον εκδημοκρατισμό στην Ευρώπη και σε αρκετές περιοχές του πλανήτη, αρχής γενομένης από τα τέλη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όχι επειδή το επεδίωξε, αλλά επειδή κλήθηκε να πρωταγωνιστήσει για να θεραπεύσει πολιτικές αναπηρίες, παίζοντας τον ρόλο αυτοκρατορίας και πληρώνοντας, με την πάροδο του χρόνου, το τίμημα της αμετροέπειας και αφέλειας ότι ο κόσμος σώζεται,επειδή ο ουρανός είναι το όριο (sky is the limit).

Ο βίος της πρώιμης δημοκρατίας μετριέται σε χιλιετίες, ο βίος της σύγχρονης (και ουσιαστικά αμερικανοποιημένης) δημοκρατίας σε λιγότερο από τρεις αιώνες. Ο Στάσαβατζ δηλώνει πως είναι πολύ νέα για να πεθάνει, ασθμαίνει όμως επικινδύνως και το δείχνει. Οι ανησυχίες του λοιπόν είναι σαφείς: «Ζούμε σε μια περίοδο δημοκρατικής αβεβαιότητας. Στον άλλοτε αποκαλούμενο ανεπτυγμένο βιομηχανικό κόσμο υπάρχει ένας αόρατος φόβος ότι έχουν ξαφνικά αφυπνιστεί αντιδημοκρατικά ανταλλακλαστικά τα οποία δεν ήταν αισθητά για πολλές δεκαετίες. Παράλληλα, τα εκλογικά σώματα έχουν ψηφίσει πολιτικές εναλλακτικές που πολλοί τις βρίσκουν σοκαριστικές και ανεξήγητες. Λίγοι φαντάζονταν πριν από λίγα χρόνια ότι τα διδάγματα από αποτυχημένες δημοκρατίες σε άλλες περιοχές του κόσμου θα χρησιμοποιούνταν για να εξακριβώσουμε αν θα έχουν την ίδια μοίρα στις ΗΠΑ. Επιπλέον, στις χώρες οι οποίες μετέβησαν πρόσφατα στη δημοκρατία υπάρχουν ερωτήματα για το κατά πόσον η κίνηση αυτή ήταν λιγότερο αναπόφευκτη απ’ ό,τι φαινόταν κάποτε. Η νέα αγαπημένη λέξη όσων παρακολουθούν την πορεία της δημοκρατίας σε αυτές τις χώρες είναι οπισθοδρόμηση. Τέλος, ανθεκτικές απολυταρχίες φαίνεται να προσφέρουν ένα πιο ανταγωνιστικό εναλλακτικό μοντέλο σε σχέση με μερικές δεκαετίες πριν» (σελ. 343). Θα αποκαλέσουμε αυτή την κατάσταση δημοκρατικοφανή, σε απόσταση αναπνοής από τη ζαλιστική παγχρωμία του ολοκληρωτισμού, τη μαγεία του παιάνα, του βήματος της χήνας, της κόκκινης σημαίας, της σφιγμένης γροθιάς, της αδελφοσύνης επιτέλους.

{1BSYG}David Stasavage{1BSYG}{CR}{2BTIT}H παρακμή {LF}και η άνοδος {LF}της δημοκρατίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αλέξανδρος Μανωλάτος{CR}Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2022{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 25 ευρ{4BTIM}ώ