Η αφετηρία θετικών και αρνητικών εξελίξεων που θα ζούμε αύριο

Η επόμενη τετραετία θα αποτελέσει την κεντρική γέφυρα για τη μετάβασή μας από μια δεκαπενταετία ισχυρών ή ήπιων κρίσεων ή επιδόσεων σε μια εξαιρετικά δύσκολη και ευάλωτη φάση, με ή χωρίς κρίσεις. Οι πολιτικές μετά τις εκλογές θα καθορίσουν οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις στα χρόνια 2023-2027. Επιπλέον, όμως, θα βρεθούν αντιμέτωπες με την όξυνση πολλών μεγάλων προκλήσεων (κλιματική κρίση, γεωπολιτικές ανακατατάξεις, γήρανση, υγεία), με την ανάγκη διόρθωσης αδυναμιών που σχετίζονται με παραλείψεις και λάθη τουλάχιστον δεκαπέντε ετών και με την αναντιστοιχία μεταξύ γνωστών μορφών άσκησης πολιτικής και απαιτήσεων μιας νέας – ήδη ορατής – πραγματικότητας. Οπως το χθες ήταν η αφετηρία πολλών θετικών και αρνητικών που ζούμε σήμερα, έτσι και το σήμερα θα είναι η αφετηρία θετικών και αρνητικών εξελίξεων που θα ζούμε αύριο.

Ως κοινωνία συχνά – όχι πάντα – θέλουμε τα σωστά, αλλά με λάθος τρόπο. Και αν τυχόν εμφανιστεί ένας «σωστός» τρόπος, τον πολεμάμε ανελέητα. Σε μια ιστορική περίοδο στην οποία σε εθνικό, περιφερειακό ή διεθνές επίπεδο σχέσεις και ισορροπίες ανατρέπονται συνεχώς, όπου η ίδια η έννοια της εξέλιξης ταυτίζεται με την έννοια της αλλαγής και όπου μη-αλλαγή σημαίνει αποτυχία, το κόστος αλλοπρόσαλλων επιλογών γίνεται οδυνηρό.

Σε μια τόσο κρίσιμη προεκλογική φάση περιμέναμε να ακούσουμε απαντήσεις για ερωτήματα, όπως:

Πώς χειρίζεται κανείς πληθώρα σοβαρών προβλημάτων, όταν κάθε απόπειρα αντιμετώπισης του καθενός συναντά ισχυρές αντιδράσεις που ακυρώνουν την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων;

Πώς το παραγωγικό σύστημα και οι παράγοντες-κλειδιά της ανάπτυξης (ανθεκτικά επιχειρηματικά μεγέθη, νέες κλαδικές δραστηριότητες, πολιτικές προσανατολισμένες στην τεχνογνωσία, αποτελεσματικότητα των θεσμών, προετοιμασία για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής κ.ά.) θα επιστρέψουν στην πρώτη γραμμή των προτεραιοτήτων μας;

Η παρ’ ολίγον πτώχευση της χώρας μετά το 2009 σήμαινε την κατάρρευση ψευδαισθήσεων δεκαετιών. Γι’ αυτό και η τόσο μεγάλη οργή. Δεν είναι εύκολη η παραδοχή ότι ιδέες, μάχες, προσδοκίες, πολιτικοί αγώνες οδήγησαν στο αποτέλεσμα που ζήσαμε, ότι πολλές παραδοχές ήταν αερολογίες, ότι τα προβλήματα ήταν διαφορετικά, οι λύσεις ήταν διαφορετικές, τα αίτια της κακοδαιμονίας ήταν οι επιλογές μας ή ότι με αφετηρία τις προσδοκίες μας του 1974 καταλήξαμε στο 2009. Θα συνεχίσουμε με τις ίδιες ή και νέες ψευδαισθήσεις;

Εκατοντάδες χιλιάδες νέοι είναι σήμερα εγκλωβισμένοι από πλευράς μισθών, προσδοκιών, εξεύρεσης εργασίας με κάποια προοπτική, κοινωνικής ασφάλισης και εξυπηρέτησης ενός υπέρογκου χρέους. Μήπως να συζητήσουμε κάποτε πώς θα δημιουργήσουμε μια πιο σύγχρονη παραγωγική βάση και με καλύτερες αμοιβές εργασίας για τον κόσμο αυτόν, αντί να βλέπουμε να γίνονται ντελιβεράδες, φραπόβιοι ή ανειδίκευτοι σε δημόσιες θέσεις;

Θα δούμε κάποτε το δημογραφικό; Μήπως η προοπτική συρρίκνωσης του πληθυσμού σε 8 εκατομμύρια το 2050 από 10,5 εκατ. σήμερα, σε συνδυασμό με τη γήρανση, ηχεί ως ληξιαρχική πράξη δύσης της χώρας; Υπερβολή ίσως; Δεν ξέρω. Απειλή; Μεγάλη. Τι κάνουμε γι’ αυτό;

Μήπως να δούμε τις ανισότητες που εξελίσσονται πιο αρνητικά και από την περίοδο της κρίσης; Ας παραμερίσουμε θέματα ηθικών αξιών και κοινωνικής δικαιοσύνης. Το πρόβλημα από μόνο του συνιστά πηγή αυριανών κοινωνικών και πολιτικών απογοητεύσεων.

Θα αρχίσει κάποτε το πολιτικό παιχνίδι να παίζεται σε ένα ταμπλό που θα συνδυάζει πολιτικές συνέργειας και πολιτικού ανταγωνισμού, με κύριο μέλημα όμως τις συλλογικές προοπτικές; Χωρίς έναν κρίσιμο βαθμό εσωτερικής συνοχής και με τάσεις συνεχούς πόλωσης και διάσπασης, κάθε κυβερνητικό σχήμα, έπειτα από κάποια λίγα χρόνια, θα είναι καταδικασμένο να εισπράττει τη γενική δυσφορία, ίσως και την αποτυχία. Με τη σειρά της, η αίσθηση αυτή θα μεταφέρεται στην κοινωνία. Μια τέτοια προοπτική από μόνη της αποτελεί αμφίπλευρο κίνδυνο: και για την ανάπτυξη και για τη δημοκρατία.

Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα ή προβληματισμούς δεν είδαμε. Είναι όλα αυτά μηδαμινής χρησιμότητας σε σχέση με όσα καθημερινά μας κυνηγούν ανελέητα; Μήπως, τελικώς, συνιστούν μια διαφορετική εκδοχή εθνικής εμμονής σε τρόπους λειτουργίας, ενίοτε με τραγικά αποτελέσματα;