Ο ρατσισμός υπό το πρίσμα του γαλλοαλγερινού πολέμου

Τα τελευταία χρόνια στο εξωτερικό, κυρίως στις ΗΠΑ, έχουν μαζικοποιηθεί οι εκδόσεις που αφορούν την ποικιλόμορφη λογοτεχνία των μειονοτήτων. Από τις κοινότητες των μαύρων πραγματοποιείται μια σοβαρή προσπάθεια να αναδειχθούν και να μελετηθούν φωνές οι οποίες είχαν μείνει για δεκαετίες στη σκιά, ήδη από τη δεκαετία του ’40 και εντεύθεν. Γραφές που λειτουργούν αφυπνιστικά σε ό,τι αφορά τρεις τουλάχιστον άξονες του σημερινού δημόσιου διαλόγου: τις φυλετικές διακρίσεις και την απόδοση δικαιοσύνης, το τραύμα και το μέγεθος της δουλείας, τον ταξικό προσδιορισμό και τις μορφές της βίας. Σύνθετες ανασκαφές ταυτότητας που ανοίγουν ξανά τα κεφάλαια του ιστορικού προσδιορισμού, και ό,τι έμεινε στη μέση από τις διεκδικήσεις της δεκαετίας του ’60.

Με γνώμονα πως σήμερα οι μαύροι διανοούμενοι διαφοροποιούνται σε πολλά σημεία όσον αφορά τη μονοδρόμηση του ζητήματος της προέλευσης, όπως και της αντίληψης των μαύρων ως ενιαίου σώματος οικονομικού προσανατολισμού, οι πληγές από τη χαρτογράφηση της δουλείας έρχονται επίμονα να υπονομεύσουν τα θεμέλια της «αμερικανικότητας». Και, κατ’ επέκταση, την κυρίαρχη αφήγηση της δυτικής λευκής κουλτούρας. Με ορατό τον κίνδυνο από τη διάχυση μιας «υπερδιόρθωσης», γραφές όπως του Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ υπενθυμίζουν την ανάγκη αλλαγών του αξιακού κώδικα, δίχως στενές νατιβιστικές προσεγγίσεις, αλλά με πρόθεση να εμποδιστεί το «whitelash», δηλαδή το ρατσιστικό απωθημένο.

Ο Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ υπήρξε μια αιχμηρή φωνή των αρχών της δεκαετίας του ’50. Γεννήθηκε το 1927 σε μια εργατική συνοικία της Φιλαδέλφειας. Εκεί όπου στα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα η βία έδειχνε και το φυλετικό της πρόσωπο. Ηδη από τα μετεφηβικά χρόνια υπήρξε θύμα νταήδων της γειτονιάς (οι άνθρωποι με τα πέτρινα πρόσωπα) και γνώρισε στο πετσί του την τυφλότητα του μίσους. Ξεκίνησε να γράφει για μια τοπική εφημερίδα με μεγάλη επιρροή στη μαύρη κοινότητα και αργότερα στρατεύθηκε για να μετατεθεί στη Γερμανία, τα πρώτα μόλις χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Γυρίζοντας πίσω άρχισε να κατασκευάζει μυθιστορήματα βιωματικού χαρακτήρα.

Το «Πρόσωπο από πέτρα» ήταν το τέταρτο κατά σειρά μυθοπλαστικό βιβλίο του, που εκδόθηκε το 1963. Είχαν προηγηθεί ταραγμένα χρόνια. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’50, ο Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ είχε μπει στη μαύρη λίστα του FBI. Ο συγγραφέας είχε εμπλακεί δυναμικά στο κίνημα των δικαιωμάτων και της μαύρης αφύπνισης. Οι πολιτικές στρατεύσεις ανάγονταν σε ένα είδος «δημόσιου κινδύνου», συνεπικουρούμενες από καθημερινές διαρροές για κατασκοπεία. Από αυτό το κανάλι πέρασε και ο συγγραφέας, όπου το χρώμα του δέρματός του επίσης δεν βοηθούσε ιδιαίτερα.

Ασφυκτιώντας στις ΗΠΑ των μακαρθικών προγραφών μέσα σε ένα κλίμα διευρυμένης καχυποψίας, ο Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ εγκαταλείπει την πατρίδα του και εγκαθίσταται στο Παρίσι. Φιλόξενο κέντρο εκείνη την εποχή των κάθε λογής διανοουμένων και εξορίστων. Τα βιβλία που είχε ήδη εκδώσει στις ΗΠΑ είχαν μια χλιαρή θα λέγαμε υποδοχή από το ευρύτερο κοινό και τύγχαναν μιας άτυπης γκετοποίησης. Εκεί στο Παρίσι θα συναντήσουμε και τον βασικό ήρωα του παρόντος μυθιστορήματος, τον Σίμιον Μπράουν. Ενας φυγάς -κατασκευασμένος υποθέτουμε από δεκάδες αυτοβιογραφικά στοιχεία του ίδιου του συγγραφέα.

Ο πρωταγωνιστής μας είναι ψηλός, νευρώδης και φοράει κάλυπτρο στο ένα του μάτι. Αυτή η σοβαρή πληγή είναι ο κύριος λόγος που τον οδήγησε στην αυτοεξορία. Πηγαίνει στο Παρίσι για να βρει ειρήνη. Να αφήσει πίσω το παγερό πρόσωπο του φανατισμού. Το οποίο προέρχεται από έναν πολωνικής καταγωγής νταή στην πρώην γειτονιά του, που τον διέλυσε στην κυριολεξία στο ξύλο. Ενα τραυματικό γεγονός που δεν επουλώνεται. Στο Παρίσι θα συναντήσει τη «χρυσή» φουρνιά των εμιγκρέδων. Τη χαμένη γενιά, όπως αποκαλούνται, που έχουν φύγει από τις ΗΠΑ για ανάλογους λόγους. Ενα μικρό Χάρλεμ έχει οργανωθεί στο Παρίσι. Εκεί ο κεντρικός ήρωας κατανοεί γρήγορα πως δεν βρίσκεται στην κατώτατη κοινωνική βαθμίδα. Στη θέση αυτή βρίσκονται οι Αραβες και κυρίως οι Αλγερινοί. Για τους Γάλλους ο Σίμιον Μπράουν είναι ένας βέρος «Αμερικανός», ένας εκπρόσωπος της μεγάλης δυτικής χώρας, που δέχεται όλες τις επί γης φυλές, αλλά κυρίως φέρει (για τα ευρωπαϊκά τότε δεδομένα) μέρος της αμερικανικής κουλτούρας. Μια εντελώς αφηρημένη ιδέα, που μεταφραζόταν στρεβλά.

Κατά τον μαύρο διανοητή της αφύπνισης Τζέιμς Μπάλντουιν, το Παρίσι (όπου είχε εγκατασταθεί από τις αρχές της δεκαετίας του ’50) του έσωσε τη ζωή. Στη χειρότερη περίπτωση – έλεγε σε συνεντεύξεις του – οι άνθρωποι εκεί με άφησαν ήσυχο στις επιλογές μου. Δηλαδή, η Γαλλία τον απάλλαξε από τα δεκανίκια της φυλής και κυρίως της απολογίας για το χρώμα του. Τον δρόμο αυτόν ακολούθησαν και άλλοι, όπως η Ζοζεφίν Μπέικερ, ο Σίντνεϊ Μπεσέ, αλλά και ο μυθιστοριογράφος Ρίτσαρντ Ράιτ (βασική επιρροή του Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ), ο οποίος έγραψε το σημαντικό δοκίμιο «Διάλεξα την εξορία» που κυκλοφόρησε το 1951.

Το μυθιστόρημα διαθέτει μια έντονη συγκινησιακή ματιά. Ο κεντρικός χαρακτήρας (Αφροαμερικανός ή μαύρος Αμερικανός -όπως έχει προκύψει σχετικά πρόσφατα -) είναι σχεδόν αμετακίνητος, στη θέση του μονίμως αποδιωγμένου. Ο συγγραφέας κινείται πότε στο επανορθωτικό δόγμα του εξορισμού της βίας, όπως έδειξε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, και πότε στον σεπαρατισμό του Μάλκολμ Χ. Λογικό για εκείνη την εποχή της διαμόρφωσης. Αξίζει να σημειώσουμε πως πάνω στους συγκεκριμένους άξονες εξυφαίνεται ο έντονος διάλογος του σήμερα. Στο Παρίσι ο συγγραφέας βρίσκεται σε ένα πολυφυλετικό περιβάλλον, και αυτό τον βάζει σε νέους προβληματισμούς περί ουμανισμού και ισονομίας κάμπτοντας τις λόγχες της οργής.

Διακρίσεις και στίγμα

Ο βασανισμένος άνθρωπος του Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ αρχίζει και σκέφτεται πιο χειραφετημένα, καθώς το βιβλίο προχωρά. Κι αυτό δεν είναι παρά μια κατάκτηση. Η διάκριση που κάνει ο συγγραφέας ανάμεσα στη λευκή και τη μαύρη κοινωνική συμπεριφορά προς το τέλος του μυθιστορήματος είναι ενδεικτική όμως: ο λευκός (τόσο ο σκεπτόμενος αστός όσο και ο «whitetrash» του περιθωρίου) που όλα του φταίνε, πίνει, κάνει «παλαβομάρες» και θέλει να μοιάσει στους ήρωες του Χένρι Μίλερ (ενδεικτικά αναφέρεται ο «Τροπικός του Καρκίνου»), ενώ ο μαύρος παρουσιάζεται ως πιο ολιγαρκής και μελαγχολικός. Το μυαλό του είναι απασχολημένο πώς θα βγάλει την κάθε μέρα του δίχως να υποστεί βία, όπως γράφεται. Το στίγμα είναι έντονο στη σκέψη του συγγραφέα, ο οποίος αφήνει την κοσμοπολίτικη αλληλεγγύη για να γίνει ένας «Αλγερινός». Δηλαδή ο άνθρωπος που κοιτά από τη θέση του θύματος, πολιτικοποιείται εντός μιας επαναστατικής διαμόρφωσης και προσδοκά μια δικαιοσύνη που μπορεί να φτιαχτεί μόνο από τους κατατρεγμένους. Είναι σαφές πως ο συγγραφέας, και όχι μόνο, εκλαμβάνει τη φυλετική «αταραξία» μέρους της λευκής πλειοψηφίας ως κάτι το «φυσικό». Η εκτεταμένη καταπίεση δυστυχώς φέρνει περιορισμό της ταυτότητας σε ένα εθνοτικό πλαίσιο, με την ελευθερία να είναι κάτι το άφθαστο. Εδώ ελλοχεύει η παγίδα που είχε και πάλι καταδείξει ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ περί «μονοχρωματικής» αγκύλωσης σε ευθεία αντιπαραβολή με τη λευκή. Παρ’ όλα αυτά ο Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ αξιώνει πως η αλλαγή θα έρθει πρωτίστως από μέσα μας.

Το «Πρόσωπο από πέτρα» κατεύθυνεται δυναμικά προς την υιοθέτηση ενός ριζοσπαστικού μετασχηματισμού νοοτροπίας και θεσμών, για ίσες ευκαιρίες και απόδοση βασικών δικαιωμάτων. Ο άπατρις απεκδύεται τη ρίζα, όμως κερδίζει σε προοπτική. Σήμερα, παρά τα προβλήματα, ο αγώνας δεν φαίνεται να έχει πάει στράφι.

{1BSYG}Γουίλιαμ Γκάρντνερ Σμιθ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Πρόσωπο {LF}από πέτρα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κατερίνα Σχινά{CR}Εκδ. Στερέωμα{CR}σελ. 275{3BEKD}{CR}{4BTIM}Tιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ