Αρχιτεκτονικές ξεναγήσεις

Είναι τελείως διαφορετικό να παρατηρείς ένα έργο τέχνης ή ένα έργο αρχιτεκτονικής από φωτογραφίες και δημοσιεύσεις, από το να έχεις τη δυνατότητα να το απολαμβάνεις εκ του φυσικού. Ιδιαίτερα μάλιστα για τα κτίρια που η εικόνα τους και η αίσθηση που προκαλούν σχετίζονται με το άμεσο περιβάλλον τους, το φυσικό φως, τις υφές και τις αντανακλάσεις ως προς το εξωτερικό τους. Το πιο σημαντικό βέβαια είναι η δυνατότητα να βιώσει κανείς την ατμόσφαιρα των εσωτερικών χώρων, μέσα από την πατίνα του χρόνου και τις ανθρώπινες επεμβάσεις, που δεν αποδίδεται από τις επιτηδευμένες αρχικές φωτογραφίες.

Αποτελεί μεγάλη χαρά, για πολλά χρόνια, στα ταξίδια μας στο εξωτερικό, αφού συμβουλευόμαστε τους ειδικούς οδηγούς σημαντικών έργων αρχιτεκτονικής για κάθε μεγάλη πόλη, να προστρέχουμε σε επιλεγμένα έργα με τις φωτογραφικές μας μηχανές καταγράφοντας κυρίως τις εξωτερικές όψεις και ενίοτε, μετά από δύσκολες συνεννοήσεις, τα εσωτερικά. Δεν θα ξεχάσω τη μοναδική εμπειρία, όταν το 1978 επισκεφτήκαμε με τον αρχιτέκτονα Μάνο Περράκη τη Φιλαρμονική του Βερολίνου που σχεδίασε ο διάσημος Sharoon και έπειτα από συνεννοήσεις καταφέραμε να περάσουμε στο εντυπωσιακό εσωτερικό, όπου είχαμε την τύχη να παρακολουθήσουμε πρωινή πρόβα με τον Φον Κάραγιαν. Για την Αθήνα ο πρώτος οδηγός για έργα ελληνικής αρχιτεκτονικής κυκλοφόρησε το 1984 από τον Ορέστη Δουμάνη και αργότερα, το 1998, κυκλοφόρησε μια ανάλογη μικρή έκδοση, που επιμελήθηκε η Ερρικα Προτέστου, από τις εκδόσεις ellipsis Könemann. Τέλος, το 2012 κυκλοφόρησε η έκδοση του ΠΙΟΠ, «Αρχιτεκτονικός Oδηγός Αθηνών», που επιμελήθηκε ο καθηγητής Διονύσης Ζήβας.

Από το 2014, ένας νέος θεσμός, το Open House, καθιερώθηκε στην Αθήνα και έχει σαν στόχο την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής σημαντικών κτιρίων, προσκαλώντας το ευρύ κοινό να εξερευνήσει και να κατανοήσει την αξία της αρχιτεκτονικής. Αποτελεί συνέχεια μιας ιδέας που ξεκίνησε από το Λονδίνο το 1992 και έχει διαδοθεί και σε μια σειρά 54 πόλεων σε όλο τον κόσμο. Κάθε χρόνο την άνοιξη για ένα διήμερο – πάνω από 300 δημόσια και ιδιωτικά κτίρια έχουν ανοίξει τις πύλες τους στο κοινό δωρεάν και έχουν δεχθεί 250.000 επισκέψεις – η πόλη μετατρέπεται σε ένα μεγάλο μουσείο, με εκθέματα τα ίδια της τα κτίρια και την αρχιτεκτονική της, συμβάλλοντας και στον αρχιτεκτονικό τουρισμό.

Στο πλαίσιο της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Open House Greece και υπό την αιγίδα του Δήμου Αθηναίων, μια ομάδα νέων αρχιτεκτόνων που συγκροτούν την οργανωτική επιτροπή επιλέγει κάθε χρόνο μια σειρά σημαντικών κτιρίων και εσωτερικών χώρων στην Αθήνα, είτε αποδεχόμενη προτάσεις ύστερα από ανοιχτή πρόσκληση είτε σε συνεργασία με τους αρχιτέκτονες που τα έχουν μελετήσει, οι οποίοι ενημερώνουν παράλληλα και τους ιδιοκτήτες ή τους εκάστοτε υπευθύνους όταν πρόκειται για δημόσιου χαρακτήρα κτίρια, όπως ιδρύματα, ξενοδοχεία κ.λπ. Προφανώς, δεν είναι κάτι απλό όλοι αυτοί να αποδεχθούν την πρόταση και παράλληλα να προετοιμαστούν οι χώροι για να υποδεχθούν το ευρύ κοινό που θα περιπλανηθεί κυρίως στο εσωτερικό τους επί δύο συνεχείς ημέρες. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι δεν πρόκειται για απλές επισκέψεις. Μια σειρά εθελοντών αφού προετοιμαστούν και ενημερωθούν κυρίως από τους μελετητές και τα κείμενα της ξενάγησης, είναι παρόντες για να ξεναγήσουν τους επισκέπτες και να τους εξηγήσουν τη λειτουργία και το ιστορικό των κτιρίων. Πρόκειται κυρίως για νέους αρχιτέκτονες και φοιτητές αρχιτεκτονικής, που στη φετινή διοργάνωση φτάνουν τους 450. Θα μοιραστούν στα πάνω από 60 κτίρια που κατανέμονται σε δύο θεματικές διαδρομές στο κέντρο της Αθήνας και στην Κηφισιά. Κτίρια που σημειώνονται σε ειδικά προετοιμασμένους χάρτες οι οποίοι διατίθενται στους επισκέπτες.

Το 10ο Open House Athens θα πραγματοποιηθεί σήμερα και αύριο, με πλήθος δράσεων πέραν του Σαββατοκύριακου και μότο το «Building futures together», όπου μας καλούν να γνωρίσουμε το παρελθόν και να «χτίσουμε» μαζί το μέλλον. Παράλληλα, φέτος γίνεται μια προσπάθεια ανάδειξης της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής και των ζητημάτων που αφορούν ένα βιώσιμο μέλλον, μέσα από τη θεματική ενότητα κτιρίων «Sustainability».

Το ενδιαφέρον είναι η διαφορετικότητα των κτιρίων που επιλέγονται με δύο βασικά κριτήρια σε σχέση με τον χρόνο αφενός και το είδος αφετέρου. Κτίρια νεοκλασικά, αλλά και σύγχρονα, δημόσια και ιδιωτικά, χώροι κατοικίας, εργασίας, πολιτισμού, αναψυχής, λατρείας, μνημεία με ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον.

Ετσι, στον κατάλογο των έργων που παρουσιάζεται στον ιστότοπο openhouseathens.gr βρίσκουμε ιστορικά κτίρια όπως η Αγγλικανική Εκκλησία (1840), το Μέγαρο της Παλιάς Βουλής (1858), το Δημαρχείο Αθηνών (1872), το Ζάππειο (1888) και το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (1895), αλλά και έργα του Ερνέστου Τσίλλερ όπως η πρεσβεία της Ιταλίας (1875), το Ιλίου Μέλαθρον – Νομισματικό Μουσείο (1879) και το Μουσείο Λοβέρδου (1882).

Παράλληλα έχουν επιλεγεί και έργα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής από τον Μεσοπόλεμο μέχρι και σήμερα. Ενδεικτικά, έργα όπως η πολυκατοικία στην οδό Χέυδεν του Δημήτρη Πικιώνη (1936), το Μουσείο Αλέκος Φασιανός του Κυριάκου Κρόκου, το ατελιέ της οδού Κυκλάδων, έργο του Αριστομένη Προβελέγγιου (1958), το Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών που σχεδιάστηκε από τον Hans Wolff – Grohmann και ανακαινίστηκε από το αρχιτεκτονικό γραφείο PLAN EE (Dr Thomas Greve, Μιχάλης Αθανασιάδης) το 2020 και άλλα. Γνωστά και άγνωστα στο ευρύ κοινό έργα αρχιτεκτονικής με καθιερωμένους και νεότερους αρχιτέκτονες, που δεν είναι δυνατόν να αναφερθούν σε αυτό το άρθρο, περιλαμβάνονται στον κατάλογο. Εργα που αξίζει τον κόπο να τολμήσουν οι Αθηναίοι να τα επισκεφτούν.

Ανάμεσα στις παράλληλες δράσεις που συνοδεύουν το όλο εγχείρημα ξεχωρίζω το Made In Athens που προηγήθηκε στις 30 και 31 Μαρτίου και αφορούσε ξεναγήσεις σε χώρους δημιουργίας και παραγωγής της πόλης, σε εργαστήρια που έχουν σχέση με το design και αφορούν κεραμικά, κόσμημα, βιβλιοδεσία και μόδα. Στόχος να γνωρίσει το κοινό καταξιωμένους αλλά και ανερχόμενους δημιουργούς που δραστηριοποιούνται στην Αθήνα και ξεχωρίζουν στον εργασιακό τους κλάδο, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο δουλεύουν.

Επίσης στο πλαίσιο της δράσης Open Office, με στόχο να αναδειχθεί το επάγγελμα του αρχιτέκτονα, συστήνοντας στο κοινό καταξιωμένους αλλά και ανερχόμενους αρχιτέκτονες, πραγματοποιούνται βιντεοσκοπημένες συνεντεύξεις με επιλεγμένα αρχιτεκτονικά γραφεία, που παρουσιάζουν τους χώρους τους, το πώς εργάζονται και τις μελέτες που υλοποιούν.

Η αυλαία του Open House Athens «κλείνει» με το καθιερωμένο βραδινό πάρτι λήξης στο 10ΑΜ Lofts (Κωνσταντινουπόλεως 82), με καλεσμένους όλους τους συμμετέχοντες: εθελοντές, αρχιτέκτονες, ιδιοκτήτες, χορηγούς, επισκέπτες και το ευρύ κοινό.

Τέλος, εκτιμώ ότι ίσως θα συνέβαλλε στην ήδη εξαιρετική οργάνωση του θεσμού να επιλέγονται στο μέλλον τα αρχιτεκτονικά έργα και σε συνεργασία με προσωπικότητες της ελληνικής αρχιτεκτονικής που σχετίζονται με διακρίσεις και βραβεύσεις έργων και αξίζει να συμπεριλαμβάνονται στην ετήσια λίστα.